Yamakasi

Insonning yovuz tabiati “Pashshalar hukmdori”dagi qahramonlar hali bola bo‘lsalar-da, ularda yovuzlik qilishga moyillik bor. Asarda sodir bo‘ladigan har bir ko‘ngilsiz voqea kattalar dunyosidagi voqealar bilan parallel ravishda rivojlanadi. Orolda bolalar ikkiga bo‘linib bir-biri bilan urushishyapti. Vaholanki, oroldan tashqarida ham ikki katta guruh o‘rtasida yadroviy urush bo‘lyapti. Orolda begunoh bolalar bir kishining hukmronlikka bo‘lgan chanqog‘ini qondirish uchun o‘ldirilyapti, xuddi kattalar dunyosidagidek. Bolalarning ikkita alohida guruhida ikki xil hukumat amal qilyapti: biri tenglik, plyuralizm va erkinlikka asoslangan bo‘lsa, ikkinchisi totalitar, zo‘ravon va qo‘rquv ustiga qurilgan tizim. Kattalar dunyosida ham mana shunday turli xil xarakteristikalarga ega hukumatlar faoliyat yuritishadi. Demak, asar xulosasiga ko‘ra yovuzlik inson tabiatiga xos fenomen va undan bolalar ham holi emas degan fikr paydo bo‘lyapti. Bu haqida o‘zingiz uchun o‘ylab ko‘rishga harakat qiling. (#) Manba: @leyamakasi blogi 📘@akademnashr

Millatlar Imperiyasi: Etnografik bilim va Sovet ittifoqining tashkil etilishi Quyida sizga taqdim etilayotgan tarjima Francine Hirschning "Millatlar Imperiyasi" kitobidagi ‘’Chegaralarning belgilanishi va Sovet milliy o’zliklarning shakllanishi’’ bobi bo’lib, unda muallif e'tiborni bevosita Markaziy Osiyodagi 1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanishga qaratadi va anʼanaviy adabiyotlarning bu jarayonni Moskva "boʻlib tashla va hukmronlik qil" tamoyili asosida mahalliy ishtiroksiz amalga oshirgan, degan qarashini rad etadi. Arxiv maʼlumotlari chegaralanish faqat markaziy buyruq bilan emas, balki Moskva, mahalliy kommunistik elita (ular millatni modernizatsiya vositasi deb bilgan) va etnografik mutaxassislar oʻrtasidagi oʻzaro hamkorlik va muzokaralar mahsuli ekanligini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, Hirsch iqtisodchilar va etnograflar Markaziy Osiyoga nisbatan kompleks etnografik yondashuvni qoʻllash orqali (bu yondashuv Yevropa respublikalari uchun ishlatilgan lingvistik mezonlardan tubdan farq qilardi) siyosiy qarorlarga taʼsir oʻtkazganliklarini aniqlaydi. Markaziy Osiyo xaritasidagi ‘’dog’lar’’ sifatida ko’riladigan anklav va ekslav hududlarning mavjudligi, ba’zi o’zbek tilli hududlarning qo’shni davlatlar tarkibiga o’tib ketishi kelajakda bu hududlarda muammolar yaratish va shu orqali doimiy ta’sir o’tkazib turish maqsadida emas, balki iqtisodiy omillarni hisobga olib bajarilganligi ushbu bobda ta’kidlanadi. Tarjimon: Bilolxo’ja Tahrirchi: Ismoil Ilxomzoda Asl manba: Hirsch, F. (2005). Empire of Nations: Ethnographic Knowledge and the Making of the Soviet Union. Ithaca, NY: Cornell University Press. 160-187. https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/millatlar-imperiyasi-ethnografik-bilim-va-sovet-ittifoqining-tashkil-etilishi

“Tasavvur qilingan” va “haqiqiy” millat qurilishi o‘rtasida: postsovet Markaziy Osiyoda o'zliklar va milliylik Markaziy Osiyoda davlat qurilishi bo‘yicha mavjud adabiyotlarning aksariyatida siyosiy elitalar tasavvuridagi millat va davlat tushunchasiga urg‘u berilgan, ya’ni “yuqoridan quyiga” yondashuvini taklif etadi. Ushbu maxsus son muqaddimasida mualliflar Markaziy Osiyodagi davlat qurilishi jarayonlarini davlat–jamiyat munosabatlarining boshqa qatlamlariga e’tibor qaratgan holda tadqiq qilishga urinadilar. To‘plamdagi tadqiqotlar davlat tomonidan ishlab chiqilayotgan “tasavvur qilingan” va “haqiqiy” siyosatlar hamda diskurslar o‘rtasidagi “kulrang zona”ni va bu jarayonning hududiy, milliy va xalqaro darajadagi turli auditoriyalar tomonidan qanday qabul qilinishini tahlil qiladi. Mualliflar Markaziy Osiyo davlat qurilishining bahsli, ko‘p qatlamli xususiyatiga urg‘u beradilar hamda davlat qurilishini o‘rganishda kino, qurilish loyihalari va saylov jarayonlari kabi yangi, noan’anaviy tahlil vositalaridan foydalanadilar. Ushbu maxsus son o‘z ichiga O‘zbekistonga bag‘ishlangan maqolani kiritmagan bo‘lsa-da, Markaziy Osiyodagi boshqa milliy davlatchilik jarayonlari tahlili orqali qiyosiy tadqiqotlar uchun muhim asos yaratadi. Tarjimon: Ismoil Ilxomzoda Tahrirchi: Bobur Muratov Asl manba: Isaacs, R., & Polese, A. (2015). Between “imagined” and “real” nation-building: Identities and nationhood in post-Soviet Central Asia. Nationalities Papers, 43(3), 371-382. https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/tasavvur-qilingan-va-haqiqiy-millat-qurilishi-o-rtasida-postsovet-markaziy-osiyoda-o-zliklar-va-milliylik

🖋 Onlayn so‘rov: O‘zbekistonda ijtimoiy xizmatlar 👥 Biz ijtimoiy himoya tizimi faoliyati haqida aholining fikrini o‘rganmoqdamiz. Sizning fikringiz juda muhim. U ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatini yaxshilashga yordam beradi. 🕒 So‘rov atigi bir necha daqiqa vaqt oladi. 👮‍♂️ So‘rov anonim bo‘lib, shaxsingiz oshkor bo‘lmaydi. Javoblaringiz faqat tahlil uchun ishlatiladi. 🔗 Quyidagi havola orqali so‘rovda ishtirok eting: https://ee.kobotoolbox.org/x/qiZjgpTv 🎖socialpolicylab.uz 📝Telegram😄LinkedIn💻Instagram

O‘zbekiston: Ixtiro qilingan millatda milliyatchilikning ixtiro qilinishi Dekolonizatsiya haqida o‘qiganimizda, ko‘pincha xalqlarning imperiyalarga qarshi kurashini, ommaviy harakatlarni, ozodlik bayrog‘ini ko‘targan qahramonlarni ko‘z oldimizga keltiramiz. Ammo O‘zbekiston va boshqa postsovet respublikalarda tarix boshqacha kechdi. Bu yerda mustaqillik xalq tomonidan pastdan boshlab qo‘lga kiritilmadi — u yuqoridan e’lon qilindi. Davlat milliyatchilik natijasida tug‘ilmadi, aksincha — davlatning o‘zi milliyatchilikni yaratdi: tilni, ramzlarni, tarixiy xotirani shakllantirib, o‘z mavjudligini tushuntirishga harakat qildi. Hindiston, Indoneziya yoki Jazoirdan farqli o‘laroq, bu yerda milliy g‘oya mustaqillikdan oldin emas, keyin paydo bo‘ldi. O‘zbekistonda aksil-mustamlakachilik harakati yoki ozodlik kurashiga asoslangan mif mavjud emas edi. Shu sababli “millat” g‘oyasi kurash natijasi emas, balki boshqaruv loyihasiga aylandi. XX asr boshlarida sun’iy ravishda chizilgan chegaralar va respublikalar qanday yaratilgan bo‘lsa, 1990-yillarda ham yangi davlat o‘z tarixini, qahramonlarini, tilini va yozuvini qaytadan “kashf etishga” majbur bo‘ldi. O‘zbekiston tajribasining o‘ziga xosligi ham shunda: bu yerda mustaqillik hissiy portlash emas, balki ma’muriy fakt sifatida yuz berdi. Shu bois O‘zbekistondagi milliyatchilik — isyon emas, balki me’morchilikdir; u ommaviy ko‘cha shiori emas, balki davlat qurilishining bir qismidir. Va, ehtimol, shuning uchun ham u bizga bugun tabiiy ko‘rinadi — chunki yuqoridan yaratilgan, uzoq nazorat qilingan va asta sekin singdirilgan hodisa, oxir-oqibat, tabiiy tuyilishi muayyan ma’noda tabiiy. Tarjimon: Feckro Felix Tahrirchi: Odilxon Orifjonov Asl manba: Charles Kurzman (1999) Uzbekistan: The invention of nationalism in an invented nation, Critique: Critical Middle Eastern Studies, 8:15, 77-98. https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/o-zbekiston-ixtiro-qilingan-millatda-milliyatchilikning-ixtiro-qilinishi

O‘zbek o‘zligining arxeologiyasi 2002-yilda Toshkentda chop etilgan “O‘zbekistonning etnik atlasi” oddiy ilmiy loyiha emas, balki mamlakatning o‘tmishi va buguniga oid qarashlarga jiddiy chaqiriq bo‘ldi. “Ochiq jamiyat” jamg‘armasi ko‘magida tayyorlangan va sotsiolog Alisher Ilhomov tahrir qilgan mazkur nashr o‘zbeklar kim va ularning o‘zligini shakllanishi qanday kechgan degan savolning naqadar bahsli, siyosiylashtirilgan va og‘riqli ekanini oshkor qildi. Atlas katta tanqidga uchradi. An’anaviy yondashuvdagi olimlar o‘zbek xalqining qadimiyligi va avtoxtonligini ta’kidlab, sovet davridan qolgan etnogenez nazariyalariga tayandilar, bu nazariyalarda millat “tabiiy” va “obyektiv” tarixiy jarayon mahsuli sifatida tasvirlanar edi. Ilhomov esa tamoman boshqa qarashni ilgari surdi: u milliy ong shakllanishida elitalar, institutlar va davlatning hal qiluvchi rolini ko‘rsatib, G‘arb olimlari, jumladan Benedikt Andersonning “tasavvur qilingan jamoalar” g‘oyasiga tayandi. Uningcha, o‘zbek millati “azaliy” tarix mahsuli emas, balki XX asr siyosiy va madaniy loyihasidir. Bunday radikal qarash nafaqat ilmiy dogmalarga, balki siyosiy barqarorlikka ham tahdid sifatida qabul qilindi. Hokimiyat Atlasda jamiyatni “bo‘lib tashlash” urinishini ko‘rib, ko‘p o‘tmay Soros jamg‘armasi yopildi. Shu fon’da “O‘zbek o’zligining arxeologiyasi” Atlasning bir qismi o’laroq alohida ahamiyat kasb etadi. Muallif unda milliy tarix kanonini qayta ko‘rib chiqishga, sovet merosini tanqid qilishga va muhim burilish nuqtalarini ko‘rsatishga urinadi: Shayboniylar sulolasining roli, 1920-yillardagi hududiy bo‘linish va adabiy tilning kodifikatsiyasi, shuningdek jadidlar, milliy-kommunistlar va partiya apparatining milliy ongni shakllantirishdagi o‘rni. Sizga havola qilinayotgan ushbu matn shuni ko‘rsatadiki, o‘tmish haqidagi bahs aslida kelajak haqidagi bahsdir va o‘zbek milliy o‘zligiga oid munozaralar hanuz keskin va dolzarbdir. Tarjimon: Odilxon Orifjonov Tahrirchi: Feckro Felix Asl manba: Ilkhamov, Alisher. "Archeology of Uzbek identity." Anthropology & archeology of Eurasia 44.4 (2006): 10-36. https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/o-zbek-o-zligining-arxeologiyasi

Okkupatsion iqtisodiyotdan – genotsid iqtisodiyotigacha 2025 yil iyun oyida BMTning 1967 yildan buyon okkupatsiya qilingan Falastin hududlari bo‘yicha maxsus ma’ruzachisi Francesca Albanese «Okkupatsion iqtisodiyotidan — genotsid iqtisodiyotiga» nomli hisobotini taqdim etdi. Hujjatda qurol-aslaha, texnologiya, moliya, infratuzilma, qishloq xo‘jaligi, fan va turizmgacha bo‘lgan sohalardagi korporatib tuzilmalar falastin xalqini tizimli ravishda ezish, o’z hududlaridan siqib chiqarish va yo‘q qilish mexanizmlarida qanday faol ishtirok etayotgani batafsil ochib berilgan. Biz, ushbu matn tarjimonlari, bu hisobotni o‘zbekzabon o‘quvchilarga yetkazish muhim, deb hisobladik. Tarjimonlar: Manzura Xusnidinova, Nozima Olimova, Bobur Muratov, Javohir Nematov Manba: United Nations Human Rights Office of the High Commissioner. A/HRC/59/23 — From economy of occupation to economy of genocide. https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/okkupatsion-iqtisodiyotdan---genotsid-iqtisodiyotigacha

Бир ғояни/фикрни анчадан бери қандай ёзишни билмай юрибман. Балки мени тушунмассизлар, балки мен фикрларимни сизларга тўғри етказа олмасман. Ғоя қуйидагича: биз жамият ўлароқ бир-биримизни яхши кўришни ўрганишимиз керак. Бизга ўзаро муҳаббат керак. Самимий ва асосларга эга муҳаббат. Бир-биримизни шунчаки мақташ ва бировга фанат ёки мурид бўлиш ҳақида эмас гап. Бу муҳаббат муайян инсонларга нисбатан ҳам эмас, балки бизнинг ижтимоий бирлигимизга нисбатан муҳаббат. Ижтимоий бирдамлик учун бизга шунчаки бировга (дейлик хокимиятга нисбатан) нафратни ўзи етмайди. Бизга қўшимча ижобий хис-туйғу керак. Ота-она, қариндош, ёр ва фарзандларга нисбатан эмас, балки айни шу хамжамият азоларига нисбатан муҳаббат. Сизларни билмайман-у, мен шуни ҳис қиламан. Балки сизлар ҳам ҳис қиларсизлар! Билмайман. Балки узоқда бўлганим учун ўз қабиламни узоқдан севиш онсонроқдир, аммо туғилиб ўсган жамиятимга нисбатан менга катта муҳаббат бор. Биламан, бизнинг жамиятда туйғулар хақида оммавий гапириш одат эмас, аммо эртами кечми, агар эркин жамият қуришни истасак ўз муҳаббатимизни очиқ айтишга тайёр бўлишимиз керак. Айни ижобий туйғулар тарихда катта ўзгаришлар ортида турган. Айни одамларга нисбатан муҳаббат авваламбор. Совуқ калла ва андиша эмас. Давоми бор.

Дўстлар, анчадан бери канал фаолияти тўхтаб қолган. Сабаби ишлар анча кўпайган. Бунинг учун сизлардан узр сўраймиз. Ҳозир Ижтимоий ҳимояни ривожлантириш институтида иш бошладим. Олимлар жамоаси билан ижтимоий-сиёсатга оид илмий тадқиқотлар қиляпмиз. Шеригим, дўстим ҳам касбий фаолияти ва оиласидан кўп ҳам орта олмаяпти. Канал фаолиятини тиклаш ҳаракатидамиз. Мавзулар ҳам йиғилиб қолган. Унгача зерикиб қолмаслик учун тадқиқот институтининг каналида бериб борилаётган ҳисоботларни кузатиб боришинглар мумкин.

Буюк Мушуклар Қирғини «Буюк мушуклар қирғини» дем ном олган ўта ғалати ҳодиса Парижда 1730йилларнинг бирида содир бўлган. Босмахоналарда ишлайдиган ёш шогирд ишчилар намоишкорона ва байрамона кайфият билан мушукларни ваҳшийлик билан қатл қила бошладилар. На шаҳарнинг ёввойи мушуклари, на адашиб кўчага чиқиб қолган мушуклар қатли оммдан саломат қолишди. Безорилар мушукларни қийноқларга солиб, чавоқлаб, ҳамма ёққа қонини оқизиб чиқишарди. Тузоққа туширилган мушукчалар устидан масхара суд жараёнларини ўтказишар ва албатта қатл ҳукмнини чиқариб ўта жирканчлик билан ижрони амалга оширишар эди. Жаллодлик босма ускуналари билан амалга оширилади. Ва мана шу ишлар карнавал хушчақчақлик билан давом этарди. Шаҳар соқчилари аралашиб бу аҳмоқгарчиликни бир амаллаб тугатишган кўринади. Бу воқеа ҳақида жуда оз маълумотлар қолган, фольклор хабарлардан Буюк Мушуклар Қирғини қандай бўлгани ва, энг муҳими, бунга нима сабаб бўлгани ҳақида тарихчилар тахминий тасаввур хосил қилишган. Босмахона усталарининг шогирдлари оддий ишчидек ишлаб, уларга маош берилмаган. Уста хунарга ўргатиш эвазига шогирдлар деярли текинга бир неча йил ишлаб бериши керак эди («эти сизга, суяги бизга»). Бечора шогирдлар тоза кийим, муносиб ётоқ жой ва етарли егуликдан мосуво бўлганлар. Улар бошқаларнинг дастурхонидан қолган қолдиқларни ейишар эди. Бир вақт Парижда уй мушугини боқиш модага айланди. Парижликлар уйларида мушукчалар тутиб, дастурхондан қолган ортиқча овқат билан таомлантиришар эди. Бечора босмахона ишчи-шогирдлар очликка маҳкум бўлай дейишади. Мушукларни биласиз, ҳамма нарсани еяеврмайди, айниқса ачиб айниб қолган нарсаларни. Бир устанинг хотинида 20та мушук бўлади. Мушуклари емай қўйган қолдиқлар ёки ейишдан бош тортган чиқитларни шогирдларга беришади. Шогирдлардан бирининг жонидан ўтиб кетади. Ва ўзини билмай ўша хонимнинг мушукларини битталаб босма ускунада мажақлаб ўлдириб юборади. Буни кўрган бошқа шогирд ишчилар жазавага тушиб дуч келган ва тутиб олган мушукларни қира бошлайдилар... Мушуклар оммавий қирғинини на қўзғолон, на исён деб бўлади. Чунки қирғиннинг мақсади айтилмаган, талаблар илгари сурилмаган ва агрессив ҳаракатлар айбдорларга эмас ўзини ҳимоя қила олмайдиган мавжудотларга қаратилган эди. Бу шунчаки аламзадаликни ташқарига чиқариш. Психологлар яхши билишади, «ғазабни йўналтириш» психиканинг химоя механизми, у инсон ғазаб аламзадалигини бошқа, умуман алоқаси йўқ нарсалар ва кимсаларга қаратиб юбориш. Ҳозирги жамиятларда ҳам бу воқеликни кузатиш мумкин: оммавий погромлар, муҳожирлага қарши ҳужумлар, жинсий зўровонлик ва оилавий зўравонлик авжига олиши, ўзга қарашлиларга ўта тоқатсизлик ифодалари... Янаям яқинроқ мисоллар керак бўлса: «фемкалар» деб ташланиш, диндорликдан олабўжи ясаш, «ҳаммаёқ араблашиб кетяпти» деб истерикага тушиш, бошқача эътиқод ва ибодат қиладиганларни давлатга қарши қайраш, кўрмуридлик жазавалари ва ҳоказо, ва ҳоказо... Буларнинг ҳаммаси аламзадалик ғазаб босимини «мушукчаларга» қаратишнинг юмшоқ кўринишлари. Ижтимоий изтироблар эса жазава эмас. Улар реал муаммолардан келиб чиққан. Ижтимоий адолат тақчиллиги, иқтисодий ҳолатни яхшилаб олиш шароитлари озлиги, инфраструкруанинг фалажли ишлаши, қўрқитишлар босими, ахмақона тадбиларга мажбурлашлар – буларнинг ҳаммаси асоратсиз қолмайди. Аламзадалик камида ижтимоий тармоқларда ғалати-ғалати талвасаларда ифодаланса, кўпида маиший ва «майдамиллатчилик» зўравонликлар билан ташқарига чиқиб туради (ва албатта бундан машҳурлик бангилари ўз хуморларини босиб туришлари учун кўп фойдаланишади). Ижтимоий аламзадалик сабабларини муолажа қилинмай ташлаб қўйилса, албатта ғазаб канализацияси бошқа даҳшатлик кўринишларга ўтиб кетиши мумкин. Бу тарихда кўп бор такрорланган. Ҳикоямизнинг давомига қайтамиз... Албатта мушуклар қатли босилиши билан муаммолар хал бўлмади, балки баттар мураккаблашиб бораверди, ижтимоий зўриқиш жамиятнинг барча жабҳаларига сингиб кетган эди. Оқибатда 1789 йилдан бошлаб содир бўлган даҳшатли воқеалар Парижда содир бўлди, бу сафар мушукларга тегишмади....

(2 қисм) Каррнинг фикрига кўра, бирор бир факт тарихий факт мақомига эришиши учун бир қатор босқичларни босиб ўтиши лозим. Тушунарлироқ бўлиши учун, фактларни тарихий фактлар ва тарихдаги бошқа фактлар каби 2 категорияга бўлиб олишимиз лозим. Сезарнинг Рубикон дарёсини кечиб ўтиши ва хона ўртасида катта стол жойлашгани бирдек тарихдаги факт бўла олади, лекин қайсидир бир тарихчи томонидан сайқалланиб, бирор бир фактга тарихий талқин (interpretation) берилса ва у вақт ўтиши билан бошқа тарихчилар томонидан тан олинсагина (у ёки бу жойда нашр этилган ишларда ҳавола берилса, таъкидланса) уни тарихий факт деган сараланган фактлар қаторига қўшиш мумкин бўлади. Кўпчилик тарихчилар “фактлар ўзлари гапиради” (“facts speak for themselves”) деган нотўғри тушунчага эгалар. Бу хато. Фактлар қачонки тарихчи томонидан “гапиртирилсагина” тарихий аҳамият касб этади. Каррнинг тили билан айтганда: “Тарихий факт бўш қопга ўхшайди, уни тик туриши учун ичини нарса билан тўлдириш лозим”. Шунинг учун ҳам Рубиконни кечиб ўтган миллионлаб одамларни эмас, тарихий талқин берилгани учун Сезарнинг кечиб ўтгани тарихий фактга айланган. Танланган фактнинг аниқлигига эса тарихчи жавоб бериши лозим. Фактларнинг тўғри танлангани тарихчининг фазилати эмас, бурчи бўлиши лозим. Каррнинг, шунингдек, тарихчи ҳақидаги фикрлари ҳам жуда қизиқ. Унга кўра, тарихчи ҳеч қачон нейтрал бўла олмайди. У ўз дунёқараши ва замонидан келиб чиқиб тарихий фактларни талқин қилади. Бу жараён айниқса миллий давлатларнинг ташкил топишидан кейин кучайиб кетган бўлиб, бугунги кунда ҳам кўплаб авторитар мамлакатларда тарихни ҳокимиятдагилар томонидан ўз мақсадида талқин этилиши такрорланиб турувчи жараён ҳисобланади. Шунинг учун аввал ҳам бир неча маротаба таъкидлаганимиздек, тарихий фактлар билан муносабатда эҳтиёт бўлиш лозим. Улар сараланиш/танланиш хусусиятига эга. Каррнинг сўзи билан айтганда, тарихий фактлар балиқларга ўхшайди: “Баъзида тарихчи уларни тутиш учун улкан океанга чиқишга мажбур бўлади ва тутилган балиқлар одатда балиқчининг қаерда ва қандай балиқ ушламоқчи бўлганлигига боғлиқ бўлиб қолади. Бу тарихчининг танлови. Баъзида эса, шунчаки балиқчининг растасидан балиқларни саватга солиб олиб кетиб, ундан исталган таомни тайёрлаш мумкин”. Тарихчи эса юқорида айтганимиздек, ўз замонаси ва фикрлашидан чиқиб кета олмайди. Бугунги кун тарихчиси ҳам ўзи билмаган ҳолатда қачонлардир бошқа тарихчилар томонидан ўз дунёқараши доирасида тақдим этилган фактларни ўрганиб, ўз замонасига, ўз фикрига буришга ҳаракат қилади. Фактлар эсабугунги кунда туриб, келажакни кўзлаб, ўтмишни ўйлаб ёзаётган тарихчининг ажралмас сояси кабидир. Тарихий факт эса тарихчига хеч қачон соф ҳолатида етиб келмайди. Улар доим ўша фактни талқин қилган кўплаб тарихчиларнинг фикр ойнасида сайқалланган бўлади. Тарихчи эса, бирор бир масалада тарихий фактни танлашдан аввал фактнинг ўзини эмас, уни талқин қилган тарихчиларни кўпроқ ўрганиши лозим бўлади. Тарих абсолют ҳам; табиий фан ҳам эмас. У фикрлар алмашинуви натижасида сайқалланиб боради. У ўзгарувчан. Кейинги сафар кимдир сизга балиқни оддий, ҳеч қандай безакларсиз пишириб келтирса, ликопча билан бошига солишдан аввал ўйлаб кўрасиз деган умидамиз. Албатта, сизда уни емаслик варианти ҳар доим мавжуд. Тамом.

ТАРИХЧИ ВА УНИНГ ФАКТЛАРИ (1 қисм) Ўзи шундоқ ҳам умумий аҳволи жуда қоронғи, ўтмиши сўроқларга бой, келажаги эса номаълум қолаётган тарих фанимизнинг нечоғлик мўрт ва ишончсиз эканини биргина подкаст ва унда янграган 5 – 10 та мейнстрим қарашлардан фарқли фикрлар кўрсатиб берди. Бизнинг узоқ йиллар давомида қанчадан-қанча маблағ ва меҳнат эвазига шакллантирилган ва аслида эса жуда саёз бўлиб чиққан тарихий тушунчамиз таг-туги билан қўпориб ташлангандек бўлди гўё. Иддао қилинган фактлар, (ҳозирча уларни тарихий фактлар демай турамиз) фикрлар ва хулосаларни тўғри қабул қилиб, ўзимиз учун фильтрлаб кўриш ўрнига муаллифнинг кийимини чайнашдан узоқлаша олмаяпмиз. Олимимиз ҳам, одамимиз ҳам . . . Подкаст атрофидаги фикрларни кузатиб туриб, тарихнинг энг муҳим саволларидан бўлган, 2 – 3 асрдан бери Европа интеллектуалларининг “Тарих ўзи нима?” деган саволининг жавобига олиб борувчи 2 та жуда муҳим тушунчаларни англаб етишимиз зарур эканлиги маълум бўлиб қолмоқда. Булар: Тарихчи ва Тарихий Фактлар. 1961-йилда нашр этилган, тарих назарияси фанининг асосий манбаларидан бири бўлган, бир неча ўн йилликлардан бери Кембридж Университетида бўлажак тарихчиларга ўқув қўлланма сифатида ўтилувчи британиялик тарихчи Эдвард Ҳаллет Каррнинг “Тарих Нима?” (What is History?) китобининг биринчи бўлими “Тарихчи ва Унинг Фактлари”, (Historian and His Facts), деб номланади. Эътибор беринг, “Тарихчи ва Фактлар” эмас, “Тарихчи ва УНИНГ Фактлари”. Каррнинг фикрига кўра, “Тарихчи ва унинг фактлари ўртасидаги муносабат муқаддас ва ажралмасдир.Тарихчи фактларсиз бефойда ва илдизсиз, фактлар эса тарихчисиз ўлик ва маъносиздир”. Ўтмишда тарихчи ва тарихий факт саволи жиддий муҳокама қилинмаган бўлса, ХIХ асрдан бошлаб кўпчилик тарихчилар Ранкенинг “шунчаки қандай бўлса, шундайлигича кўрсат” (wie es eigentlich gewesen) деган принципини тўғри деб қабул қилганлар. Ранкенинг ушбу фикри узоқ йиллар давомида француз, немис ва инглиз тарихчи позитивистларининг йўналишларини белгилаб берган. Тарихни эмпирик тадқиқ қилувчилар эса, кейинги даврларда тарихчи ва тарихий фактларни ажратиб тадқиқ этишни бошлашади. Шу жойда, “Тарихий факт нима ўзи?” деган савол юзага чиқади.