Post #4078

Баланың аяғы шығады дегенге дау болып жатыр. "Естімеппін" деген камент көп айтылды. Иә, естімеуіңіз мүмкін. "Дәлелде" дейсіздер, "көркем әдебиеттен мысал келтір" деп... Окиниш орай, мысал келтіре алмаймын, өйткені бүкіл көркем әдебиетті ақтарып шығатын мүмкіндігім жоқ. Ал гуглдан ол тіркес шықпай тұр. Но! Гуглда жоқ нәрсе қазақ тілінде де жоқ деген сөз емес қой) Мен келтірген мысалда "аяғы шықпаған" деген болымсыз түрін атадым. Көбінесе қазір орысша "не умеет ходить" деген де, "не может ходить" деген де - "жүре алмайды" деп айтылып жүр. Біріншісі жас балаға айтылса, екіншісі аяғы ауырып не төсекке таңылған адамға айтылады. Екеуі де қате. Біріншісіне қазақта "аяғы шықпаған" деген тіркес қолдынылса, екіншісіне "аяқтан қалған" деген тіркес бар. Ал "аяғы шықты" дегенді "вывих" қой десеңіз, оныңыз да қате. Өйткені кейінгі медицина тілі келгенде "вывих нижей конечности" дегенді аударып қолданғанымызбен, көбіне шығып кететін аяқтың өзі емес, аяқтағы буындар ғой. Оған "шығып кетті" немесе "тайып кетті" деп, көмекші етістік қоса айтылады. Ал енді менің мысалымдағыдай болымсыз емес, болымды түрін айтайықшы. "Ребенок пошел" дегенді қазақ не дейді? Балам жүріп кетті дей ме? Жоқ. Жүріп кетті деп өлген адамға айтылады, ал төсек тартып жатқан адамға "тұрып кетті" делінеді. Ал баланың аяғы шығады. Осы жерде орыс тіліндегі "пошел" сөзіне байланудың керегі жоқ. Ал енді "тәй басты, қаз тұрды" деген - сол аяғы шығуы деген ұзақ процестің сатылары ғана. Бала аяғы шығарда алдымен қаз тұрады, сосын тәй-тәй басады. "Аяғы шықпаған баладай қалт-құлт етіп тұрдым" дейді. Қай кітаптан оқығаным есімде жоқ, дәл қазір бар шаруаны жиып қойып оны іздейтін де мұрша жоқ. "Аяғы шыққан балаға ие болу оңай емес" дейді апаларымыз. Осыны басқаша қалай айтасыздар? "Жүріп жүрген"? Қисынсыздау көрінбей ме? Қазақтың бар сөзін ұмытып бара жатқанымыз ол сөз мүлде болмаған деген сөз емес. Иә, бәлкім қазір бұл тіркестің сізге керегі болмас, оны айтатын жері де табылмас. Жай, еске түсіп кеткен соң жаза салғаным ғой. Одан бір проблема (яғни, Назгүл өзі ойлап тауып бірдеңе тықпалап жатыр деп) шығарудың керегі жоқ-ау.