Post #3916

Оила институтига қарайдиган бўлсак, индустриал давр учун асосий оила структураси "нуклеар/атомар", деб аталувчи оила бўлган – ишлайдиган ота, уй бекаси бўлган она ва иккита фарзанд. Бироқ айнан ушбу оила кўриниши ҳатто 1970 йилларга келиб АҚШда фақатгина 7 фоизни ташкил қилган, яъни кескин камайиб борган. Постиндустриализм, "учинчи тўлқин" даврида оиланинг янги кўринишларига назар солайлик. * Ëлғиз инсонлар, "соло"лар. Турмуш қурмаган, фарзанди ҳам йўқ. * Ажрашган, турмушлар орасидаги ёлғиз эркак ва аёллар. * Алоқаларни расмийлаштирмасдан, бошқачасига, ЗАГСда рўйхатдан ўтмасдан яшаётган жуфтликлар. * Чайлдфри оилалар, яъни умуман фарзанд кўришни хоҳламайдиган жуфтликлар. * Ëлғиз она ёки ёлғиз отали оилалар, яъни битта ёши катта одам иштирокидаги оилалар. * Кўп ҳолларда эркак ва аёллар кетма-кет бир нечта турмуш қуришади, турли партнерларидан фарзандлари бўлади. Ва бундай одамлар оила қурганда собиқ турмуш ўртоқлари ҳам ҳаётларида иштирок этади, чунки янги оилада уларнинг ҳам фарзандлари бор. Бундай кенгайтирилган қўшма оилани Тоффлер "агрегат", яъни тўплам оила, деб атайди. * Бошқа шаҳарларда яшайдиган турмуш ўртоқлар. Булар барчаси АҚШ ва Ғарб давлатлардаги оила шакллари ҳақида. Аслида уларда оила турлари бундан-да кўп, гомосексуал оилалар, комунналар, ёши катталар уюшмалари, қабилавий уюшмалар, оилавий кластерлар, шартномавий оилалар, сериявий оилалар ва ҳоказо. Чикагодаги бир изланиш натижасида 86 турдаги оилалар аниқланган экан. Ва бу оила шаклларининг кўпи бизнинг жамиятимизга ҳам жадал кириб келаяпти. Масалан, эрлар ўзларини ёлғиз инсондек тутишлари мумкин, исталган пайт "соло" кўринишда оиласини ташлаб чет элга кетиши мумкин – хотини "мени ҳам Дубайга айланишга олиб кетинг", демайди. Алоқани расмийлаштирмасдан яшайдиганлар ҳам бор; хоҳласа никоҳ ўқитади, хоҳламаса йўқ. Уларнинг бирининг расмий партнери борлиги фақатгина оила структурасини мураккаблаштиради, лекин АҚШ, ё бошқа давлатлардаги бойфренд/гёлфрендлар алоқасидан фарқ қилмайди. Ëлғиз оналар ҳам бор, хотинининг олдинги эридан орттирган фарзандини боқаётган эркаклар ҳам бор, шулардан бири айтганди, собиқ эр ҳаётингизга кириб келишига тайёр бўлишингиз керак, деб, – бу агрегат оилага мисол. Ëлғиз оналарга келсак, бизнинг хатоимиз ёлғиз оналар/ёлғиз оталар ташкил қилган оилаларни қандайдир идеал бир рисоладаги сулолавий оилалар билан таққослаймиз, аслида уларни айнан "иккинчи тўлқин" давридаги нуклеар оила билан солиштириш керак бўлади. Иккинчи тўлқин даври ўтди, ҳатто Ўзбекистонда ҳам учинчи тўлқин бошланди, бизни куч билан эски парадигмада 20 йил ушлаб туришган бўлса ҳам, жамият шиддат билан янги тўлқинни эгаллашга ўтаяпти. Албатта, иккинчи тўлқин вакиллари осонликча чекинмайди, ўзларининг хаёлларидаги идеал оилани сақлаб қолмоқчи бўлишади, лекин уларнинг идеалидаги оила структураси, нуклеар оила ҳам эскирди, янги замонга янги шакллар керак. Имомлардан ЗАГС қоғозини талаб қилишини шарт қўйиш, масалан, бемаъниликнинг ўзи, ҳам учинчи тўлқин нуқта назаридан, ҳам Ислом парадигмасидан қараганда ҳам. Лекин бориб-бориб, калцийлашиб қотиб қолган жамиятда ўзгаришлар содир бўлади. Бунга мисол, меҳмонхоналар эркак-аёллардан паспортда ЗАГС штампини сўрашни бекор қилгандек. #учинчи_тўлқин