Post #4642

Унутилган анъана: Ислом психологиясига кириш Ислом психологияси ислом илмларига чуқур илдиз отган анъана бўлиб, у инсон қалбини тушунишга яхлит ёндашувни тақдим этади. Бу қараш замонавий Ғарб психологик моделлари соясида қолиб кетган. Ислом психологи ва невролог олим доктор Франческа Бонта таъкидлашича, классик тилда Илм ан-Нафс деб аталувчи бу соҳа замонавий муҳокамаларда кўпинча эътибордан четда қоладиган инсон табиати ҳақида муҳим маълумотлар беради. Ислом психологияси нима? Психология яқинда пайдо бўлган ёки фақат Ғарб фани деган тасаввурдан фарқли ўлароқ, ислом цивилизацияси инсон руҳиятини ўрганишнинг узоқ ва бой тарихига эга. Ислом психологияси ёки Илм ан-Нафс Ғарбдаги ўхшаши сингари биз киммиз ва руҳий ҳамда маънавий дардларимизни қандай даволаш мумкинлиги ҳақидаги асосий саволларга жавоб беради. Бироқ, у инсоннинг қандай қилиб яхшироқ бўлишга интилиши мумкинлигини ўрганиб, психологияни ахлоқ, тиббиёт ва маънавият билан уйғунлаштириб, фанлараро соҳани шакллантириш орқали янада чуқурроқ ёндашади. У тарихан ислом илмларининг пойдевори ҳисобланиб, ҳаётнинг ички ва ташқи жиҳатларини бир-бирига боғловчи "кўприк" вазифасини бажарган. Бу анъана нафақат психологик фалсафани, балки Бимаристанлар деб аталувчи муассасалар орқали руҳий саломатлик хизматини ҳам йўлга қўйган. Тиббиёт бўйича классик исломий ўқув дастури руҳият ва уни даволашни ўрганишни ўз ичига олган. Ҳозирда Ғарб психологиясида оммалашаётган онг ва тана алоқаси каби тушунчалар бу анъананинг асосини ташкил этган. Масалан, бимаристонлардаги даволаш усули яхлит бўлиб, беморнинг овқатланиши, атроф-муҳити, ёруғлик ва товуш каби ҳиссий тажрибаларига эътибор қаратган - замонавий травма билан ишлаш эндигина қўллай бошлаган ёндашувлар. Ислом психологияси ҳам патология, ҳам инсонни такомиллаштириш билан шуғулланади. Ғарб меъёрлари бўйича "соғлом" деб ҳисобланган кишилар учун эътибор тазкияга, яъни ўзини доимий равишда поклаш, умр бўйи ҳар куни ўзини такомиллаштиришга қаратилган. Яхлит ёндашув ва инсон қалби Ислом психологиясининг асосий тамойили инсонга яхлит бир бутунлик сифатида қарашдир. У шахснинг бир нечта даражаларида ишлайди: • Нафс (руҳият/эго): Бу шахснинг эго, руҳият ва онгни қамраб олувчи жиҳати. Унинг ҳолатини Қуръондан олинган Нафс ал-Аммора (буюрувчи нафс), Нафс ал-Лаввома (ўзини маломат қилувчи нафс) ва Нафс ал-Мутмаъинна (хотиржам нафс) каби турли даражаларга ажратиш мумкин. Маънавий юксалиш йўли мана шу босқичлар орқали нафсни юксалтиришни ўз ичига олади. • Қалб (юрак): Исломда қалб марказий ўринни эгаллайди, мақсад эса қалби салим (соғлом қалб)ни тарбиялашдир. • Ақл (интеллект): Ушбу фан интеллектни даволаш учун "тўғри фикрлаш"ни таъкидлайди, бу ёндашув замонавий когнитив-хулқ-атвор терапиясидан олдин пайдо бўлган. • Фитрат (асл табиат): Ислом психологияси барча инсонлар яхшилик ва илоҳийликка табиий мойиллик билан, яъни фитра билан туғилади деган эътиқодга асосланади. Инсон табиатига бундай ижобий қараш Ғарбнинг қоронғу, онгсиз кучларга урғу берадиган баъзи психоаналитик назарияларидан тубдан фарқ қилади. Илм ан-нафснинг мақсади бу туғма эзгуликни сайқаллаш ва қайта кашф этишдир. Ислом психологининг донолиги шундаки, у инсоннинг ўзига хос мувозанатини - у ақлий, ҳиссий, руҳий ёки жисмоний жиҳатдан кўпроқ моил эканлигини тушуниб, барча учун бир хил моделни қўллаш ўрнига, шунга мос равишда ёндашувни мослаштиради. Замонавий Ғарб психологиясининг танқиди Доктор Бонта Ғарб психологияси ва замонавий ҳаётнинг бир қанча жиҳатларини танқид қилади: • Ҳаддан ташқари патологизация: Ғарбда инсоннинг оддий тажрибаларини патологизация қилиш тенденцияси мавжуд. Ҳар қандай оғриқли тажриба PTSD (посттравматик стресс касаллиги) каби клиник бузилиш ҳисобланмайди. Бу ортиқча белгилаш зарарли бўлиши мумкин, чунки одамлар ўзларининг ташхислари билан ўзларини айнанлаштира бошлашлари мумкин, бу эса уларнинг шахсий ривожланишига тўсқинлик қилади. Ислом анъанаси жиддий ҳолатларни тан олиши ва ташхис қўйишига қарамай, инсонни касаллигига қараб баҳоламасликка ҳаракат қилади. https://www.youtube.com/watch?v=VZatjk0ZNys