Latipov [uzb]

Gazeta 17 yildirki yangiliklar yozadi, muhim voqealarni yoritadi, qiziqarli insonlar haqida hikoya qiladi va dolzarb savollarga javob izlaydi. Bu ish bilan kimlar shug‘ullanadi, ularni nima olg‘a undaydi va qanday qadriyatlar birlashtiradi — Gazeta ortidagi odamlar haqidagi material aynan shu haqda. https://www.gazeta.uz/oz/2025/12/31/gazeta/ Telegram | Instagram | YouTube

Toza havoga soliq O‘zbekistonda havo tozalagichlar importi keskin oshdi. Bojxona qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda mamlakatga 2000 ga yaqin havo tozalagich olib kirilgan bo‘lsa, 2025-yilning o‘n oyida 18 460 dona, ya’ni 9 barobardan ortiq o‘sish kuzatildi. Bundan xulosa shuki, odamlar o‘z sog‘ligini himoya qilish yo‘llarini mustaqil izlay boshlaydilar. Havo ifloslanishi tobora vaqtinchalik hodisa emas, balki doimiy xavf sifatida qabul qilinmoqda. Raqamlarga qaraganda, havo tozalagichlar asta-sekin kundalik ehtiyojga aylanmoqda. Ko‘pchilik tanishlarim tozalagich sotib olishgan (ba’zilarida bir nechta xona uchun). Biznes ham moslashmoqda. Ayrim 11.11 dagi reklama aksiyalarida havo tozalagichlar ko‘proq ilgari surilmoqda. Bu jarayon iqtisodiyotga ham ta’sir qiladi. Jahon bankining ma’lumotlariga ko‘ra, birgina Toshkent shahrida har yili havoning ifloslanishi bilan bog‘liq 3000 ga yaqin erta o‘lim holatlari qayd etiladi. Sog‘liqqa yetkazilgan zarar yiliga deyarli 490 million dollarga baholanmoqda (YAIMning taxminan 0,7 foizi). Bundan tashqari, ish unumdorligi pasayadi, kasallar soni ko‘payadi, konsentratsiya yomonlashadi. Shuning uchun “havoga soliq” haqidagi hazillar endi hazil emas. Siz aslida to‘lovni sog‘lig‘ingiz yomonlashishi (dorilar, davolanish), mahsuldorlikning pasayishi (daromadlar) orqali amalga oshirasiz. Qiziq jihati shundaki, havo tozalagich sotib olayotganda ham siz 20 foizlik bojxona boji (kamida har bir dona uchun 3 dollar) shaklida soliq to‘laysiz. Ekologik muammolarning ildizi asosan energetika sohasida. Bu holatni hukumatning o‘zi ham bilvosita tan olgan. Ekologiya vazirligi havoning ifloslanishiga asosiy sabab sifatida past sifatli yoqilg‘ida ishlaydigan transport vositalari, ko‘mir va mazut yoqadigan issiqlik va elektr stansiyalari, shuningdek, bosh rejasiz qurilishlar va daraxtlarning kesilishini keltirib o‘tgan. Ekologiya vaziri Toshkent atrofida "yashil" halqa o‘rniga ko‘mirda ishlaydigan va havoni ifloslantiradigan issiqxonalardan iborat "kulrang halqa" hosil bo‘lganini aytgandi. 2023-yil boshida hukumat gazni tejash maqsadida (manba) ayrim issiqxonalar, sement va g‘isht zavodlari, bog‘chalar, maktablar va shifoxonalarni ko‘mir yoqilg‘isiga o‘tkazish haqida qaror qabul qilgan edi. Natijada, “ko‘k yoqilg‘i”dan uzilgan issiqxonalar hosilni saqlab qolish uchun ko‘mir, mazut, hattoki shinalar va toksik chiqindilarni yoqishga majbur bo‘ldi. Albatta, muqobil yechimlar bor, ammo issiqxona xo‘jaliklarining qarzdorligi sababli ular hozircha qimmat. Shuningdek, metan zapravkalariga gaz yetarli berilmagani tufayli, haydovchilar iflos Ai-80 benzinga o‘tishar edi. Bu ham tanqislik tufayli haydovchilar soatlab navbatda turishga majbur bo‘lgan (bu esa iqtisodiy faoliyatdan boy berilgan foyda degani). Vaziyat biroz yaxshilanishi mumkin. Ko‘mirga o‘tgan issiqxonalarga ham eksport majburiyatlari mavjud bo‘lgan taqdirda gazdan foydalanishga qaytishga ruxsat berildi. “O‘zbekneftgaz” Ai-80 benzini ishlab chiqarilishini to‘xtatganini ma’lum qildi, ammo talab yuqori bo‘lsa, Ai-91 ham yetishmasligi mumkin. Energetika vazirligi esa bu mavsumda mazut ishlatilmasligini va’da qildi. Ha, hukumat choralar ko‘rmoqda, ammo ularning barchasi izchil va o‘zaro bog‘liq emas. Yangi daraxtlar ekilmoqda, lekin eski daraxtlar hali ham kesilmoqda (ba’zan zaruratsiz). Quyosh va shamol elektr stansiyalari qurilmoqda, biroq shu bilan birga elektromobillar uchun utilizatsiya yig‘imi joriy etildi (bu chiqindini qayta ishlash uchun emas, mahalliy avtomobil sanoatini himoya qilish uchun), bu esa ularni qimmatroq qildi. So‘nggi 5–6 yil ichida gaz qazib chiqarish kamaydi, lekin eksport davom etmoqda va yangi milliard dollarlik gazni qayta ishlash zavodlari barpo etilmoqda. Gazni eksport qilish haqiqatan ham ichki bozor uchun (issiqxonalar, zapravkalar, sanoat korxonalari va odamlar) ishlatishdan iqtisodiy jihatdan foydaliroqmi, degan savolni hisoblab chiqish foydali bo‘lardi. #energetika#ekologiya @latipovuzb

O‘zbekiston energetikasini 2035-yilgacha nimalar kutmoqda (dastlabki prognoz) Energetika vazirligi yaqin 10 yil ichida mamlakat elektr energetikasi tuzilmasi qanday o‘zgarishi bo‘yicha prognozni taqdim etdi. 2035-yilgacha bo‘lgan strategiya Boston Consulting Group (BCG) ishtirokida ishlab chiqilgan, biroq hozircha to‘liq e’lon qilinmagan. So‘nggi yillardagi asosiy tendensiya — qayta tiklanuvchi energiya manbalarining (QTEM) jadal o‘sishidir. 2025 yilda umumiy o‘rnatilgan quvvat 28,5 GVt ga yetishi, stansiyalar soni esa 112 ta bo‘lishi kutilmoqda. 🔥 19 ta issiqlik elektr stansiyasi va IEMlar — 18 GVt (≈63,2%) ☀️ 12 ta quyosh elektr stansiyasi — 4,6 GVt (≈16,1%) 💨 5 ta shamol elektr stansiyasi — 1,7 GVt (≈6%) 🔋 3 ta energiya saqlash tizimi (BESS) — 1,6 GVt (≈5,6%) 💧 81 ta gidroelektr stansiya — 2,4 GVt (≈8,4%) Shunday qilib, o‘rnatilgan quvvatlarning 30% dan ortig‘i qayta tiklanadigan energiya manbalariga to‘g‘ri keladi va gaz bilan ishlaydigan issiqlik stansiyalarining ulushi 63% gacha kamayadi (2020-yildagi 87% ga nisbatan). Bu yerda shuni ta’kidlash kerakki, o‘rnatilgan quvvat haqiqiy ishlab chiqarish degani emas: QTEM ob-havo sharoitlariga bog‘liq va kecha-yu kunduz ishlay olmaydi, issiqlik stansiyalari esa asosiy (bazaviy) yuklamani ta’minlaydi. Shu yilda elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi 85,5 milliard kVt·soatga yetishi kutilmoqda, shundan taxminan 22 foizi QTM hissasiga to‘g‘ri keladi. Energiya saqlash tizimlari (BESS) quvvati 1,6 GVt gacha oshadi. Oddiy qilib aytganda, ular mamlakat energiya tizimi uchun “powerbank” vazifasini bajaradi: elektrni to‘plab, tarmoqka kechqurun, uzulishlar yoki yomon ob-havo sharoitida uzatadi. Shu bilan birga, 2027-yilda generatsiyadagi issiqlik energiyasining ulushi yana 71% gacha ko‘tarilishi mumkin, keyin esa asta-sekin pasayishni boshlaydi. 2030-yilga kelib, qayta tiklanadigan energiya manbalari energiya tizimining yarmidan ko‘pini egallashi mumkin. Quvvatlar 51,6 GVt gacha oshadi. Elektr energiyasi ishlab chiqarish 116,7 mlrd kVt·soatga, "yashil" energiya ishlab chiqarish 54 foizga yetadi. Issiqlik stansiyalari ulushi 40 foizgacha kamayadi. Shu bilan birga, 2028-yildan boshlab shamol generatsiyasi (17 mlrd kVt·soat) issiqlik generatsiyasidan (73,4 mlrd kVt·soat) keyin eng yirik bo‘ladi. 2035 yilga borib esa birinchi o‘ringa chiqishi mumkin (55 mlrd kVt·soat). 10 yildan keyin "yashil" energetika barcha elektr energiyasining 64 foizini ishlab chiqaradi (taxminan hozirgi Germaniya darajasida. Issiqlik stansiyalarining ulushi 36 foizgacha kamayadi. Energiya iste’moli Bugungi kunda elektr energiyasining 42 foizi sanoat, 26 foizi aholi, 12 foizi ijtimoiy soha tomonidan iste’mol qilinadi. 10 yildan keyin sanoat ulushi pasayadi (35%), transport esa 2,9% dan 4,6% gacha oshadi (elektrobuslar, elektromobillar, temir yo‘llarni elektrlashtirish). Shuningdek, IT sohasi tomonidan qo‘shimcha talab kutilmoqda, masalan, ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari 9 mlrd kVt·soatgacha qo‘shishi mumkin. BCG boshqaruvchi direktori va hamkori Igor Alekseyev strategiyani batafsil tushuntirgan. AES qani? Slaydni ko‘rganimda menda ham shu savol tug‘ildi. Energetika vazirligi izoh berishicha, hozirda BCG konsultantlari va loyiha institutlari bilan AESni energiya tizimiga integratsiya qilish konsepsiyasini yangilash ustida ish olib borilmoqda. Jahon banki va boshqa tahliliy markazlar tavsiyalariga ko‘ra, elektr energiyasi ishlab chiqarish va iste’moli bo‘yicha prognozlar har 2–3 yilda yangilanadi, bu iqtisodiy o‘sish, hududlar rivoji va yangi texnologiyalar — data-markazlardan tortib energiya saqlash tizimlarigacha — bilan bog‘liq. Vazirlik ta’kidlashicha, yakuniy dastur albatta AESni o‘z ichiga oladi. Agar shunday bo‘lsa, ikkita 1000 MVt quvvatli katta reaktor va ikkita 55 MVt quvvatli kichik reaktorlardan (jami 2,1 GVt) tashkil topgan AES 15 mlrd kVt⋅soat elektr energiyasi ishlab chiqaradi (taxminan 12-15% ulush). @latipovuzb #energetika

Channel name was changed to «Latipov [uzb]»

Daraxtlar — bu shunchaki yashillik emas, bu iqtisodiyot Yaqinda Toshkentda daraxtlarning kesilishi haqida reportaj tayyorlagan edim. Hokimlikning Obodonlashtirish boshqarmasi xodimlari Bobur ko‘chasida 150 tupdan ortiq archa daraxtini tag—tomiri bilan kesib tashlagan. Guvohlarning so‘zlariga ko‘ra, kesish "kechasi, yashirincha", muhokamalarsiz amalga oshirilgan. Ekologlarning ishiga to‘sqinlik qilingan, ularga bosim o‘tkazilgan. Aholining aytishicha, daraxtlar 2009 yilda ekilgan, parvarishlangan, tomchilatib sug‘orish tizimi yo‘lga qo‘yilgan. Bu katta, 15 yoshli daraxtlar edi — ular ko‘chani shovqin, chang va issiqdan himoya qilardi. Endi ularning o‘rniga 100 ta yangi manzarali ko‘chat ekishgan. Lekin ularni boshqa joyga ko‘chirishni hech kim o‘ylamaganga o‘xshaydi. Taxminlardan biri — bo‘lajak sammitga (aynan qaysi — noma’lum) ko‘cha "tozalangan". Agar bu haqiqat bo‘lsa, bu juda achinarli: ko‘p yillik yashillik bor—yo‘g‘i 15 soniyalik kortej ko‘rinmasligi uchun qurbon bo‘lmoqda. Daraxtlar — bu faqat yashillik emas, bu iqtisodiyot. Yashil qoplamaning qiymati va uning iqtisodiyotga ta’sirini o‘lchash mumkin. Bular — havoning ifloslanishi natijasida kelib chiqadigan kasalliklarni davolash uchun davlat xarajatlari, erta o‘lim yoki mehnat qobiliyatining pasayishi tufayli yo‘qotishlar, issiqda energiya iste’molining o‘sishi. O‘sha kuni Toshkentdagi banklardan birida ishlaydigan qozog‘istonlik IT mutaxassisi bilan gaplashdim. Uning aytishicha, hozir O‘zbekistonga mutaxassislar, startapchilar, investorlar bormoqda. Ko‘plab xorijliklarga bizning madaniyatimiz, taomlarimiz, mehribon odamlarimiz yoqadi. Ular bu yerda uzoq yashashni istashi mumkin, lekin ekologik muammolar, infratuzilmaning yetishmasligi — bog‘lar, dam olish hududlari, piyodalar xavfsizligi — va elektr ta’minotidagi uzilishlar bunga halal bermoqda. “Chet elliklardan tez—tez shunday gaplarni eshitaman: „Hozircha shu yerdamiz, keyinchalik ko‘ramiz“. Garchi O‘zbekiston hozir dunyoga ochilayotgan, bu yerga sarmoyalar va mutaxassislar oqib kelayotgan bo‘lsa—da, bu dastur samara berishi uchun odamlarni shunchaki to‘plash emas, balki ularni saqlab qolish ham zarur. Ko‘chmanchilar bo‘lmasligi kerak. Ular kelib, biror narsa qilib, ketib qolmasliklari lozim”, — dedi u. Hech qanday muloqot va oldindan tushunarli qarorlar bo‘lmagan holatlarda qilingan bunday reaktiv harakatlar hokimiyatga bo‘lgan ishonchga putur yetkazadi. Keyinchalik har qanday ezgu tashabbuslar ham qarshilik bilan kutib olinadi. O‘nlab savdo, biznes markazlari va gastroko‘chalari qurish mumkin. Ammo bunday iflos havo va iqlim bilan odamlar ko‘chaga chiqishni yoki bu shaharda yashashni istamaydi. Ba’zi tanishlarim qish mavsumini chet elda o’tkazishmoqchi. Kimlardir esa migratsiyani o‘ylab qolgan — sabab esa iqtisod emas, ekologiya: allergiya, bosh og‘rig‘i, bolalarning sog‘lig‘i uchun xavotir. Ehtimol, shuni ekologik migratsiya deb atashsa kerak. Agar yaqin yillarda yashillik, havo va suv resurslari bilan bog‘liq vaziyat yomonlashsa — bunday odamlar soni yana ham ortadi. Ammo bu oqibatlarni to‘g‘ri yondashuv bilan yumshatish mumkin. Dunyoda muvaffaqiyatli keyslar mavjud — do‘stona, yashil va qulay shaharlarga aylangan. Shunchaki shaharlar odamlar uchun bo‘lishi kerakligini unutmaslik kerak. @latipovuzb

🇺🇿📦«O‘zbekiston pochtasi»ga nima bo‘lyapti? O‘zbekiston va Rossiya saytlari UzPost milliy pochta operatori xususiylashtirilgani haqida xabar bermoqda. Davlat ulushining xaridori Rossiyaning Wildberries onlayn platformasi bo‘lishi mumkin. U hozircha izoh bermadi. Hozirda pochta Iqtisodiyot va moliya vazirligi (31,51 foiz), "Aloqabank" (29,34 foiz), "O‘zbektelekom" (4,89 foiz), beshta davlat banki (19,05 foiz), Davlat aktivlari (4,4 foiz) orqali davlatga tegishli. Bir nechta xususiy kompaniyalar va 16 ming jismoniy shaxslarda kichik ulushlar mavjud. UzPost moliyaviy jihatdan o‘zini barqaror his qilmoqda. 2018-yilgi inqirozdan so‘ng kompaniya plyusda va 2024-yil yakunlariga ko‘ra 603,5 milliard so‘m (deyarli $50 mln) daromad va qariyb $700 ming foyda ko‘rdi. Foydaning pastligini pochta operatori rivojlanishga, jumladan, 7600 dan ortiq xodimning ish haqini oshirishga sarmoya kiritayotgani bilan izohlash mumkin. Shuningdek, kelgusi yillarda skuterlar, velosipedlar, elektromobillar xarid qilish, tarqatish markazini qurish, pochta bo‘limlarini kengaytirish, yana 1000 nafar ishchini yollash va boshqalar rejalashtirilgan. Bu xarajatlarning barchasini o‘z mablag‘lari va xalqaro tashkilotlarning imtiyozli kreditlari va grantlari hisobidan moliyalashtirmoqchi. Ya’ni UzPost davlat budjetidan pul olmaydi, balki o‘zini o‘zi ta’minlaydi. Qandaydir alohida imtiyozlar ham yo‘q. Hozircha kompaniyani "qutqarish" uchun sabablar ko‘rinmayapti. Shunga qaramay, kompaniya xususiylashtirish dasturiga kiritilgan. 2025-yilda "Aloqabank" balansidagi 29,4 foiz aksiyalarni ommaviy savdoga chiqarish rejalashtirilgan edi. Keyinroq UzPost aksiyalarining 25 foizi Milliy investitsiya jamg‘armasiga o‘tkazildi (unga yana 18 ta yirik davlat korxonasining ulushlari kiradi). Ammo sentyabr oyida bu paket Davaktivga topshirildi. Qizig‘i shundaki, bitimdan oldin UzPost ustav kapitalini oshirdi va Toshkentdagi 77,3 mlrd so‘mga baholangan 50 ta pochta bo‘limi binosini o‘z balansiga o‘tkazdi. Endi ma’lum bo‘lishicha, bitim allaqachon amalga oshgan bo‘lishi mumkin. Kompaniyaning o‘zi sotuvni tasdiqlamaydi va rad etmadi, yirik investor borligiga ishora qildi (garchi 2026-2027-yillarga mo‘ljallangan strategiyada ulushni sotish rejalari bo‘lmagan bo‘lsa-da). Bu nima uchun muhim? UzPost bugungi kunda O‘zbekistondagi ko‘plab elektron tijorat o‘yinchilari uchun muhim qanot vazifasini bajarmoqda. Pochta nafaqat davlat va moliyaviy xizmatlarga xizmat ko‘rsatadi, balki milliy va xorijiy marketpleyslar (Uzum Market, Ozon, Aliexpress, rejada - Yandex Market) tomonidan ham foydalaniladi. Agar UzPost ustidan nazoratni xuddi shu tarmoqdan marketpleys olsa, u infratuzilma bo‘yicha kuchli bozor ustunligiga ega bo‘ladi (Humo va Paynet keysini eslasak bo’ladi). Bu raqobat muhitining yomonlashishiga olib kelishi, yetkazib berish narxi va ustuvorliklariga ta’sir qilishi, boshqa ishtirokchilar uchun qoidalarni o‘zgartirishi mumkin. Shuningdek, agar xususiy mulkdor uchun foydali bo‘lmasa, chekka hududlardagi bo‘limlar va xizmatlardan foydalanish imkoniyati kamayishi mumkin. Hozirda Uzum UzPost’ga kuchli bog‘langan: kompaniyaning 52% buyurtma berish punktlari aynan pochta bo‘limlarida joylashgan. Shuning uchun u ham bu aktiv uchun kurashga kirishmoqda. Lekin "Pochta" neytral platforma bo‘lib qolsa, mantiqan to‘g‘riroq bo‘ladi. Ha, kompaniyaga raqamlashtirish va modernizatsiya uchun investitsiyalar kerak, lekin xususiylashtirish shakli muhim. Balki elektron savdo bilan shug‘ullanuvchi emas, neytral investorni jalb qilib, davlat nazoratini saqlab qolish oqilona bo‘lar. Agar to‘liq sotiladigan bo‘lsa, bu ochiq va shaffof tender orqali bo‘lishi lozim. Bu yerda pochta tizimini temir yo‘lga qiyoslash yoqdi: u barcha tashuvchilar uchun ochiq va teng imkoniyatli bo‘lishi kerak. @latipovuzb

O‘zbekistonda avtomobil bozori tobora xilma-xil bo‘lib bormoqda "O‘zavtosanoat"ning yanvar-sentyabr oylaridagi avtomobillar savdosi bo‘yicha ma’lumotlari orqali oxirgi yil bozor qanday o‘zgarganini ko‘rsa bo’ladi. Statistikaga faqat rasmiy ishlab chiqaruvchilarning sotuvlari kiradi — bozorning sezilarli, ammo hal qiluvchi qismi bo‘lmagan "kulrang import" hisobga olinmagan. Sotuvlar pasaydi 2024-yilning yanvar-sentyabr oylarida milliy avtozavodlar tomonidan 303 373 ta, 2025-yilning shu davrida esa 296 331 ta avtomobil sotilgan. Raqamlar 2,3% ga yoki 7042 kamaygan. Biroq yilning ikkinchi yarmida bozor jonlana boshladi. Dastlabki besh oyda o‘rtacha 27 mingta avtomobil sotilgan bo‘lsa, iyun-sentyabr oylarida 40 mingtani tashkil etdi. Bu iyul-avgust oylarida kuzatilgan avtokreditlashningo‘sishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. UzAuto Motors ulushi kamaymoqda Ko‘rsatkich 89,4 foizdan 82,7 foizga tushdi, bu uning moliyaviy natijalariga ham ta’sir qilgan. Sotuvlar deyarli barcha modellarda pasaygan: bozor yetakchisi Cobalt (-4,2%), Tracker (-12), Onix (-38%). Istisno — Damas (+9,5%). Garchi u ma’nan eskirgan bo‘lsa-da, rivojlanayotgan iqtisodiyot sharoitida tijorat avtomobillariga har doim talab mavjud. Shuningdek, davlat xizmatchilarini "mahalliy avtomobillar"ga o‘tkazish boshlanganidan so‘ng Malibu’ga bo‘lgan qiziqish ham biroz oshdi. Raqobatchilar asta-sekin pozitsiyalarini kuchaytirmoqdalar ADM Jizzakh ulushi 6,5 foizdan 11,1 foizga, sotuvlar esa 19 766 dan 32 987 gacha oshdi. Zavod KIA, Chery va Haval avtomobillarini yetkazib beradi. BYD bir yil avvalgi 3,8 foizga nisbatan bozorning 5,7 foizini egallab, sotuvlar 11 580 dan 16 846 gacha oshirdi. Agar top-5 ga Chevrolet modellari kirgan bo‘lsa, undan keyin KIA Sonet bormoqda (o‘sish - 3 360 dan 13 633 gacha). Ammo KIA’ning boshqa modellari pasaymoqda: K5 - 46,1 foiz, Sportage - 45,4 foiz, Seltos - 58,9 foiz yo‘qotdi. Chery Tiggo 8 Pro ham 4,3 baravarga (416 dan 1 803 gacha) oshdi. Haval Jolion va Haval M6 ham kuchli o‘sishni ko‘rsatmoqda. BYD reytingida Song Plus Champion (4933), Yuan Up (4271) va Chazor (3520) yetakchilik qilmoqda. O‘tgan yili bozorda sakkizta avtomobil brendi taqdim etilgan bo’lsa 2025-yilda ularning soni o‘zgarmadi, ammo tarkib almashdi: Caddy va Exeed o‘rniga Hyundai va Wuling paydo bo‘ldi. UzAuto Motors ustunligi saqlanib qolmoqda, ammo dastlabki qo‘ng‘iroqlar ham bor Ko‘rinib turibdiki, Chevrolet ulushi qisqarmoqda, Xitoy va Janubiy Koreya brendlarining mavqei esa kuchaymoqda. UzAuto Motors bosh direktori Yanosh Kovach strategiyani o‘zgartirish kerakligini tan oldi va sakkizta yangi model, jumladan, Cobalt’ning yangilangan versiyasi ishlab chiqilayotganini ma’lum qildi. Sentabr oyidan boshlab Pskent avtopoligonida sinovlar bekor qilindi, bu importchilar tomonidan taklifni oshirishi kerak. 2026-yilda bozorga Volkswagen ham kirib keladi, bu esa bozorni yanada xilma-xil qiladi. Bu ham yaxshi. @latipovuzb

Савдо даромадларни оширади. Уни чеклашга ҳаракат қилиш ўз оёғига болта уруш билан тенг Мустақилликдан буён нега даромадларимиз тезроқ ўсмади деган савол кўпчиликни қийнаб келади. Хусусан, ўша вақтларда биз билан даромади тенгроқ ёки биздан паст бўлган давлатлар тезроқ ўсиш эвазига бугун биздан фаровонроқ яшамоқда. Ёки биздан даромади юқорироқ бўлган давлатлар билан орамиздаги фарқ янада кенгайган. Албатта, савдо тезроқ иқтисодий ўсишни таъминловчи ягона восита ёки сабаб эмас. Лекин савдони эркинлаштириш иқтисодий ўсишни янада тезлаштириши уни ёпиш эса ривожланишни орқага тортувчи фактор бўлиб хизмат қилиши мумкин. 1991 йилда мамлакатимизда жон бошига даромад Ҳиндистондан 2 баробар юқори бўлган бўлса, 2024 йилга келиб даромадимиз Ҳиндистондан ҳалигача юқори, лекин мустақилликнинг илк йилларидаги каби 2 баробар эмас балки 17 фоизга. Бангладеш билан ҳам худди шу трендни кузатиш мумкин. 1991 йилда ўртача ўзбекистонлик ўртача бангладешликдан 2 баробар бойроқ бўлган бўлса, бугун бу кўрсаткич 22 фоизни ташкил этади. Хитой билан даромадлар фарқи 1991 йилда2 баробар эди, лекин ўртача Хитойлик бугун ўртача ўзбекистонликдан 4,2 марта бойроқ. Нима учун юқоридаги давлатларни мисол сифатида келтирилдим. Сабаби бу давлатлар айнан 1990 йилларда савдосини эркинлаштирган ёки эркинлаштиришни бошлаган. Албатта, юқорида айтганимдек савдо ривожланишни таъминловчи ягона сабаб бўлмаслиги мумкин лекин савдонинг очилиши бу давлатларда иқтисодий ўсишга ижобий таъсир қилганлиги шубҳасиз (балки бироз вақт ўтиши билан). Ўйлайманки, сўнгги 34 йилда Ҳиндистонда даромадларнинг 8,8 баробар, Бангладешда 9,5 баробар, Хитойда 39,8 баробар, бизда эса 4,8 баробар ўсишида савдонинг роли катта бўлган. Савдони эркинлаштириш, ишлаб чиқариш ресурсларининг нисбатан нисбий устунликка эга секторларга қайта тақсимланиши ҳамда бу секторларда ихтисослашувнинг ортиши, маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга қўшимча рақобат натижасида самарадорликнинг ўсиши, инновацияни тезроқ ўзлаштириш, импортнинг арзонлашиши ва кенгайиши ҳисобига истеъмолчилар фаровонлигининг ортиши каби йўналишларда ривожланишни тезлаштиради. Иқтисодчилар одатда жуда кам мавзуларда якдил фикр билдиришади, айниқса макроиқтисодиётда, лекин савдо масаласида кўпчилик иқтисодчилар нисбатан эркин савдо сиёсати юритиш мақсадга мувофиқлигини таъкидлайди. Савдони эркинлаштириш кўп ресурс талаб қилмайдиган лекин тезроқ фаровонликка олиб келиши мумкин бўлган энг самарали воситалардан бири. Лекин мустақилликдан кейинги даврда турли асоссиз сабаблар билан эркин савдога тўсқинлик қилиб келинди. Сўнгги йилларда эса ижобий жараёнларни хусусан Жаҳон савдо ташкилотига аъзо бўлиш ҳаракатларини кўриш мумкин. Шунга қарамасдан, вақти-вақти билан савдони тўсувчи (хоҳ экспортда, хоҳ импортда) қарорларнинг пайдо бўлиб қолаётганлиги савдони эркинлаштиришнинг аҳамиятини тўлиқ англаб етмаганлигимизни кўрсатади, чамамда. Узоқ йиллардан буён саноатни ривожлантиришга қаратилган саъй ҳаракатларимиз саноатнинг кескин ривожланишига олиб келмади, балки саноатимиз ривожланмаётганлиги айни ўша қўллаб қувватлашлардандир, балки нисбатан эркин савдо бизни саноатлашган иқтисодиётга айлантирар. @Mirkonomika

(2/2) Yana bir jihat: YHXB loyihasi e’lon qilinganidan 11 kun o‘tib, avtomobillarni ro‘yxatdan o‘tkazish va qayta ro‘yxatdan o‘tkazish uchun to‘lovlar 68 barobarga - 34 ming so‘mdan 2,32 mln so‘mgacha, elektromobillar uchun esa 15 barobarga oshdi. IIVning bu haqdagi buyrug‘i ko‘tarilishdan bir kun oldin qabul qilingan. Biroz vaqt o‘tgach, qayta ro‘yxatdan o‘tish uchun avvalgi stavka qaytarildi (lekin ro'yhatdan o'tish uchun qoldi). Kompaniya 2024-yil boshidayoq mamlakatning eng yirik soliq to‘lovchilari qatoriga kirdi, yil yakunlari bo‘yicha esa xususiy kompaniyalar orasida 845,9 milliard so‘m bilan uchinchi o‘rinni egalladi. Bu Enter Engineering, Coca Cola, "Kapitalbank" va "Bilayn"nikidan ko‘p. Bunga e’tibor qaratila boshlangach, o‘sha reyting o‘chirib tashlandi va e’lon qilinmay qo‘ydi. Shunaqa gaplar.

Avtoraqamlar (1/2) Ilgari o‘zbekistonliklar navbat asosida oladigan oddiy avtomobil raqami uchun to‘lagan pullari to‘liq davlat byudjetigayo‘naltirilar edi. O‘shanda raqam 1,5 BHM (495 ming so‘m), 2023-yil noyabridan esa 3,5 BHM (1,155 mln so‘m) bo‘lgan. 2024-yil 17-iyulda hukumat hujjatiga o‘zgartirishlar kiritilib, ushbu band olib tashlandi. Bundan tashqari, ilgari "chiroyli" raqamlar oshirilgan stavkada auksion orqali berilganda tushumlar quyidagicha taqsimlangan: Daromadning 80 foizi - davlat budjetiga Daromadning 20 foizi IIVning maxsus jamg‘armasiga o‘tkaziladi. Ma’lumot uchun: 2024-yilda birjada "chiroyli" raqamlarni sotish hajmi ikki barobarga oshib, qariyb 800 mlrd so‘mni tashkil etdi. Jami 195 mingta kombinatsiya sotilgan bo‘lib, ularning 97% fuqarolar xarid qilgan. Bu oddiy raqamlarni hisobga olmaganda. O‘sha yilning 13-sentyabrida yana bir tuzatish kiritildi, "chiroyli" raqamni sotishdan tushgan mablag‘lar taqsimoti o‘zgartirildi. Endilikda BHMning 3,5 baravari (1,155 mln so‘m) raqam belgilarini tayyorlash bilan bog‘liq xarajatlarni qoplash uchun maxsus g‘aznachilik hisobvarag‘iga yo‘naltiriladi, qolgani esa davlat byudjetiga (80%) va IIV maxsus jamg‘armasiga (20%) o‘tkaziladi. Ya’ni davlat budjeti tushumlarning katta qismidan mahrum bo‘ldi. Bundan oldin nima bo‘lgan? 2024-yil 20-mart kuni Ichki ishlar vazirligi moped va skuterlarni vaqtinchalik ro‘yxatdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi hukumat qarori loyihasini muhokama uchun e’lon qilgan edi (keyinchalik u o’chirildi). Loyihada Vazirlar Mahkamasining 2023 yil 1 iyuldagi (224-35-sonli) qarori bilan avtoraqamlar ishlab chiqarish xususiy sektorga berilgani ko‘rsatilgan. Jamoatchilikdan yashirib kelingan ushbu hujjat bilan "chiroyli" auksion va "tilla" raqamlar uchun to‘lovlardan tushadigan mablag‘larni taqsimlashning yangi tartibi belgilandi. Shunday qilib, yuqorida aytib o‘tilgan BHMning 3,5 baravari (hozir - 1,44 mln so‘m) har bir raqamdan Gid License Plate kompaniyasiga, qolgan mablag‘ning 80 foizi - davlat byudjetiga, 20 foizi - IIV maxsus jamg‘armasiga tushishi kerak edi. Ammo hukumatning tartib-qoidalar yozilgan rasmiy hujjatida kompaniya tilga olinmagan. Buning o‘rniga "maxsus g‘azna hisobvarag‘i" ko‘rsatilgan. YHXBdan kompaniyaning roli, u raqamlar ishlab chiqarish bilan shug‘ullanadimi va mablag‘lar qanday taqsimlanayotgani haqida so‘radim, ammo hozircha javob yo‘q. Kompaniya haqida nimalar ma’lum? Gid License Plate 2023-yil 27-mayda – hukumatning o‘sha yopiq hujjat qabul qilinishidan ikki oydan sal ko‘proq vaqt oldin ro‘yxatdan o‘tgan. Ma’lumotlariga ko‘ra, faqatgina 2023-yilning to‘liq bo‘lmagan davrida kompaniyaning daromadi 271,2 milliard so‘mni, sof foydasi esa 205,19 milliard so‘mni (joriy kurs bo‘yicha 17 mln dollar) tashkil etdi. 2024-yilda avtoraqamlar uchun mablag‘larni qayta taqsimlash bo‘yicha tuzatishlar kiritilganda, ko‘rsatkichlar bir necha barobar oshdi. Daromad - 2,79 trln so‘m, sof foyda - 2,2 trln so‘m ($184 mln, vau!), mahsulot tannarxi - atigi 100,38 mlrd so‘m. Yalpi rentabellik - anomal 96,4%. Yakuniy mahsulot narxi uning tannarxidan bir necha baravar yuqori - daromadning katta qismi foyda bo‘lib qoladi. Soha bo‘yicha me’yor, xizmat ma’lumotlariga ko‘ra, - 40%. Sotish rentabelligi - 79,38% (sohadagi o‘rtacha 10,85% ga nisbatan). Ya’ni 100 so‘mlik tushumning qariyb 80 so‘mi sotishdan tushgan sof foydani tashkil etadi. Kompaniya deyarli xarajat qilmaydi, katta marja qoladi. Oddiy biznes uchun bu ko‘rsatkich 10% atrofida. Xarajatlar rentabelligi 363,25% (38,96% o‘rtacha ko‘rsatkichga nisbatan). Har 1 so‘m xarajat kompaniyaga 3,63 so‘m foyda keltiradi. Daromadlilikning ekstremal darajasi. Odatda 30-50% juda yaxshi ko‘rsatkich hisoblanadi. @latipovsblog

Boj - bu soliq. Soliqlar esa parlament tomonidan joriy etilishi kerak. Konstitutsiyaga ko‘ra, soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarni belgilash Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senatining birgalikdagi vakolatlariga kiradi. Ya’ni qancha, kimdan va nima uchun boj olinishini ijro hokimiyati emas, aynan parlament hal qilishi kerak. Shuning uchun "Yuksalish"ning bu taklifini qo‘llab-quvvatlayman. Bizda esa amalda bu bilan Vazirlar Mahkamasi shug‘ullanadi. Ayrim hollarda millionlab fuqarolarga bevosita yoki bilvosita taalluqli bo‘lsa-da, yopiq qarorlar qabul qiladi. Aynan hukumat o‘z qarorlari orqali jamiyat bilan muhokama qilmasdan va parlament ishtirokisiz bojsiz olib kirish limitlari va bojlar miqdorini qat’iylashtirdi. Gap faqat bu limitlarda emas, bunday sun’iy cheklovlar iqtisodiyotda to‘lib yotibdi. Xuddi shu elektromobillarni sertifikatlash (uch yildan keyin bekor qilindi, garchi keyinchalik bu chora fuqarolar xavfsizligi uchun emas, balki mahalliy avtosanoatni himoya qilish uchun bo‘lganligi tan olindi) va boshqa ko‘plab tovarlar, import qilishda qo‘shimcha talablar va hujjatlar. Bunday qarorlar odamlarni qashshoqlashtiradi, raqobatni, iqtisodiy rivojlanishni cheklaydi va bozor emas, balki hokimiyatga yaqin bo‘lgan tor doiradagi o‘yinchilar g‘alaba qozonadigan egri tizimni yaratadi. Biz shundoq ham geografik jihatdan dengizga chiqish yo‘li yo‘q, shuning uchun tovarlarni yetkazib berish juda qimmatga tushadi. Hukumat esa o‘z qarorlari bilan bu tovarlar importini yanada qimmatlashtirmoqda. Afsuski, bu sun’iy to‘siqlarsiz iqtisodiyot ikki xonali raqamlarda o‘sishi mumkin edi. Eslatib o‘tamiz, 1-maydan boshlab jismoniy shaxslar tomonidan tovarlarni bojsiz olib kirish me’yorlari keskin kuchaytirildi: samolyotda yetkazib berishda - ikki baravar (2000 dollardan 1000 dollargacha), xalqaro kuryerlik jo‘natmalari uchun - besh baravar (1000 dollardan 200 dollargacha). Limitdan oshgan barcha tovarlarga 30% miqdorida boj solinadi. Boshqa voqelikda hukumat IT bozorini ko‘tarishga, startaplarni qo‘llab-quvvatlashga, sun’iy intellektni va kreativ iqtisodiyotni rivojlantirishga harakat qilmoqda. Shu bilan birga, siz smartfon, noutbuk yoki boshqa mehnat qurollarini sotib olish uchun qo‘shimcha haq to‘lashingiz kerak. Telefoningizdan foydalanish uchun keyinchalik IMEI-kodni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun yana bir bor to‘lov qilishingiz kerak. Absurd. @latipovsblog

1-oktyabrdan boshlab o‘n minglab kuryerlar va yetkazib beruvchilar ishsiz qolish xavfi ostida qolmoqda. Bugundan boshlab moped va skuterlarni boshqarish faqat "A" toifadagi haydovchilik guvohnomasi (xuddi mototsikllar uchun bo‘lgani kabi), ro‘yxatdan o‘tkazish va davlat raqamlari mavjud bo‘lgandagina mumkin. Muammo nimada? Kuryerlar bu yangilikni bevaqt va xarajatlar jihatidan og’ir yangilik deb hisoblashmoqda. Guvohnoma va raqamlarni olish 5-6 million so‘mga tushadi — bu ularning oylik daromadining yarmi yoki undan ham ko‘prog‘ini tashkil etadi. Taqqoslash uchun: Qozog‘istonda shunga o‘xshash qoidalar 2025-yilda kuchga kirgan, biroq u yerda ro‘yxatdan o‘tkazish va davlat raqami ancha arzonroq: O‘zbekistondagi 1,5 million so‘mga nisbatan ularda taxminan 250 ming so‘mga (11,4 ming tenge), Qozog‘istondagi avtomaktablarda o‘qish esa 1,2-1,3 million so‘mdan boshlanadi. Shuni unutmaslik kerakki, aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yalpi ichki mahsulot bo‘yicha qozog‘istonlik o‘zbekistonlikdan o‘rtacha 4,5 baravar boyroq. Ikkinchi muammo shundaki, imtihon mexanik mototsiklda qabul qilinadi, kuryerlar esa avtomatik skuterlarda ishlaydi. Shu bois ular alohida “M” yoki “A1” toifasini joriy etishni so’rashmoqda. Bu Venetsiya konvensiyasida nazarda tutilgan (O‘zbekiston uni ratifikatsiya qilgan) va allaqachon Qozog‘iston, Qirg‘iziston hamda boshqa mamlakatlarda joriy qilingan. Bundan tashqari, kuryerlar avtomaktablarda 3-4 oy o‘qish uchun vaqt va mablag‘lari yo‘qligini ta’kidlashmoqda. XDP partiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, kuryerlik xizmati bilan 130 mingga yaqin yoshlar band. Ular uchun moped va skuterlar endi shunchaki transport vositasi emas, balki ish qurolidir. Ko‘pchilik ish o‘rinlari kam bo‘lgan hududlardan kelib, shu ish orqali oilasini boqmoqda. Bularning barchasi yetkazib berish va tovarlar narxining oshishiga olib keladi, kichik biznes daromadlariga (yetkazib berish orqali qo‘shimcha daromad oladigan kafe, restoran, do‘konlar) ta’sir ko‘rsatadi, ish o‘rinlarining qisqarishiga, kuryerlarning noqonuniy ishlashiga (va YHXB reydlarida korrupsiyaga) sabab bo‘ladi. Shubhali statistika YHXX ma’lumotlariga ko‘ra, sakkiz oyda moped ishtirokida 300 dan ortiq avariya sodir bo‘lgan, 53 kishi halok bo‘lgan. Lekin YTH kimning aybi bilan yuz bergani, umumiy YTHdagi ulushi va so‘nggi yillardagi dinamikasi ochiqlanmagan. Bunsiz statistika yangi qoidalarni oqlash uchun manipulyatsiya bo‘lib ko‘rindi. Bundan tashqari, YHXX haligacha kengaytirilgan ma’lumotlarni, masalan, bolalar va piyodalar o‘limi bo‘yicha ma’lumotlarni e’lon qilmayapti, bu esa haqiqiy xavfsizlik ustuvorligini shubha ostiga qo‘ymoqda. Agar YHXX haqiqatan ham fuqarolar xavfsizligiga g‘amxo‘rlik qilganida, allaqachon belgilangan normalar ijrosini ta’minlagan bo‘lardi - masalan, old o‘rindiqda xavfsizlik kamari taqilmagani uchun jarima (2022-yilda qabul qilingan, ammo kodeksga kiritilmagan). Bu tartibni qanday soddalashtirish mumkin edi? - Ro‘yxatdan o‘tkazish va raqamlar narxini pasaytirish. - Skuter va mopedlar uchun alohida toifani joriy etish. - Aynan avtomatik transportda qisqa kurslar va imtihon tashkil etish. - Ro‘yxatdan o‘tkazish o‘rniga ID-karta yoki QR-stiker raqamli belgi variantini ko‘rib chiqish. Hozircha yangi qoidalar xavfsizlik g‘amidan ko‘ra, 2024-yil boshidan buyon raqamlar sotuvidan daromadning bir qismini olayotgan bitta xususiy kompaniya manfaatlari bilan bog‘liqdek taassurot uyg‘otmoqda. @latipovsblog