Post #1052

«Это было навсегда, пока не кончилось». А. Юрчакның шушы күркәм гыйбарәсе Советлар Союзындагы тормышны тасвирлый. #academia@mektupler — Ни өчен, – дип сорау куя ул, – Беркайчан да таркалмас тоелган, көннән көн ныгая барган кебек күренгән система кинәт таркалды? Һәм таркалгач, ни өчен барысы да моны тиз аңлап, «мин моны сизгән идем» хисе белән яши башлады? Моны баштан ук сизәргә нәрсә комачаулады? Соңгы сораудан башлыйк. Совет идеологиясе үзгәртеп кору чорына кадәр (һәм аннан соң да бераз) идеологик штамплар белән яшәде. Маркс-ленин-коммунизм цитаталарын кешеләр уйламыйча, гадәт буенча гына куллана барды. Сайлауларда, җыелышларда да бөтенесе гадәт буенча гына «риза» дип тавыш бирә торды. Әлбәттә, хуплап тавыш бирүчеләр риза булмаска да мөмкин булгандыр, ә күпчелеккә ул җыелышларның бер кирәге дә булмагандыр, идеология дә бик тонык рәвештә генә «хөкем сөргәндер». Ул чорда иптәшләрдән мәгънәви катнашу түгел, ә перформатив, ягъни гамәли катнашу таләп ителә торган булган. Идеологияне аңлыйсыңмы, аңламыйсыңмы – барыбер цитаталар китер, никадәр күбрәк һәм катып калганрак клишелар куллансаң, шулкадәр яхшырак. Комсомол җыелышларында сүз нәрсә турында барганын беләсеңме, юкмы, үзгәртергә телисеңме, юкмы – катнаш, тавыш бир дә һәм үз эшләрең буенча китеп бар. Беркем дә идеологик штампларның никадәр дөрес кулланылганын тикшереп тормый – билгеле шәхесләрнең сүзләрен кабатлау һичшиксез дөрес була. Беркем дә синең чын фикереңне белергә теләми – ритуалда катнаш та, бәхил бул. А. Юрчак моны авторитет дискурсында перформатив күчеш дип атый. Ул Сталин чорыннан соң урын ала һәм көннән көн көчәя бара икән. Шуңа күрә ул стабильлек иллюзиясен барлыкка китерә: әгәр көн саен сез тугрылыгыгызны белдереп торасыз икән, димәк, бар да яхшы имеш. Ләкин шул ук катып калган клишелар идеологияне үзгәртүгә, аны җимерүгә юл ача. Һәркем ул клишеларны кулланып, яңа мәгънәләр тудыра бара. Ул да булса стилягалар, рок-н-ролчылар, хипстерлар, милләтчеләр һ.б. Әгәр алар гамәли яктан идеологиягә тугрылыкны белдереп торса (тавыш биреп, отчетларын клишеларга туры китереп), мәгънә ягыннан алар теләсә кайсы юнәлешне сайлый алган. Шулай итеп, система әкренләп таркала барган чакта беркем дә аның таркалуын сизмәгән, хәтта киресенчә, ул көч җыйган булып күренгән икән. Укып карагыз. Теория генә түгел, совет кешесенең тормышыннан бик кызыклы мисаллар да китерелә!