Post #1083

#academia@mektupler «For Prophet and Tsar» хезмәтендә Р. Круз «цивилизацияләр бәрелеше» теориясен кире кагып, Россия империясендә мөселманнар белән идарә итү тарихын өйрәнә. Киң территориягә ия булып, төрле дин тоткан халыкларны үз эченә алган империя диннәр бүленешен саклап, озак еллар төзек торган. Әйтик, кайбер хисаплар буенча, бервакыт Россиядә хәтта Госманлы хәлифәлегенә караганда да күбрәк мөселман яшәгән. Р. Круз тарихчыларны тәнкыйди фикерләүдән тайпылдыра торган «веротерпимость» сүзе урынына «конфессиональ дәүләт» төшенчәсен тәкъдим итә. Андый дәүләт диннәр арасындагы төрлелекне тәэмин итеп, подданныйларын тәрбия кылырга, аларда канунга карата хөрмәт тудырырга тырыша. М. Долбилов бу тәртипне polizeistaat / well-ordered police state'ның бер төре дип атый. Империя үзенә диннәрне яклаучы һәм шул ук вакытта аларны чикли ала торган күзәтүче ролен ала. Диннәрне аерым күзәнәкләр итеп күреп, һәр күзәнәктә чиркәү сыман иерархия структураларын булдырырга керешә. Шулай итеп без белгән диния нәзарәтләре, ягъни мөфтиятләр барлыкка килә. Тик менә бер баш бәласе: теләсә кем белем эстәп, дин галиме булып, яисә факиһ, яисә мөфти (фәтвалар бирүче) дәрәҗәсенә җитә алган дин белән ничек идарә итеп була соң? Мөфтиятләр барлыкка килгәч, мөселманнар аларга ышанып гамәл кылырга ашыкмый: яңа ислам «авторитетлары» патша полициясе көченә терәлеп тора, ә «ортодоксияне» дәүләт һәм мөфти вазифасында торган шәхесләр билгели булып чыга. Алар бергә имамлык лицензияләрен тарата («указной муллаларны» искә төшерик), мәчетләр төзелү / сүтелүгә рөхсәт бирә һәм, гомумән, исламны дәүләткә каршы кулланмасыннар дип күзәтү алып бара. Яңа авторитетларга каршы торучылар бер үк вакытта империянең «диннәрне яклау» сәясәтенә каршы торучылар дип игълан ителә. Шуңа да мөселманнар арасында мөфтияткә тугрылык урыннан урынга, чордан чорга, мөфтидән мөфтигә аерылып торган.