Post #982

Инде #academia@mektupler тегы белән килгән барлык әдәбиятны әзме-күпме үзләштереп, илебез мөселманнары тарихындагы төп сораулар нидән гыйбарәт икәнен аңлаганнан соң, без алдакчылар турында сөйләшә алабыз. Фәнни телдә әйткәндә, трикстеризм. Әдәбиятта трикстер – барлык персонажларны алдап, үз мәнфәгатьләрен генә кайгыртып йөрүче антагогист белән протагонист арасында урын алган герой. Начар да түгел, яхшы да. О.Ю. Бессмертная мәкаләсендә Мөхәммәд бәк Хаджетлаше турында яза. Китерелгән исем аның беренче исеме түгел икән (һәм соңгысы да түгел). Башта ул үзен элеккеге төрек ватандашы, черкас Георгий Әхмәтов буларак күрсәтә. Аннары Казый бәк Әхмәтуков исеме белән черкас җирләре турында хикәяләр яза, хакимият тарафлы язучы була. Аннары Мөхәммәт Айшин дип үзен эсер дип күрсәтә. Һәм, ниһаять, Мөхәммәт бәк Хаджетлаше-Скагуаше исеме белән шөһрәт казана. Тик ул черкас та булмаган, мөселман гаиләсендә дә тумаган. Аның чын исеме – Герш-Бер Этингер. Яһүди гаиләсендә туып, 16 яшендә чукынып православиене кабул итә. Төрле сәбәпләр аркасында «выкрест» булудан баш тарта һәм үзен чын мөселман итеп күрсәтә башлый (аңлыйсыздыр, бөтен ялганлауларын истә тотып, без хәтта аның үзенең дә мөселман булуына ышанганын төгәл әйтә алмыйбыз). Ялган документлар ясап, Париждан Петербургка төрле кешеләрдән (әлбәттә, аларын да ул үзе уйлап чыгарган) төрле «киңәшләр» язып, гәзит чыгара башлый. 1912 нче елда мөселман дөньясында гауга куба – «В мире мусульманства» гәзитен хакимияткә эшләүче провокатор чыгаруы «ачыклана», авторның мөсемлан булуы, ниһаять, шик астына куела. Әлбәттә, ул империя яклы провокатор да булмый, тик ике як та – мөсемланнар да, империя дә – аның мөселман булуына чын күңелдән ышанып, гәзитенә төрле ярдәм күрсәткән була. Ничек мөмкин булган бу хәл?.. Ни өчен без бу алдакчыларга әһәмият бирергә тиеш соң? Бу очрак, һичшиксез, сәер һәм уникаль булуы белән безгә көндәлек тормыштагы гадәтләрне лупа аша күрсәтә. Безнең трикстер, яһүдилектән баш тартып чукынган килеш тә, никтер үзен хокуклары «таррак» булган мөселман итеп күрсәтүне сайлаган. Күрәсең, бу позиция аңа киңрәк форсатлар ачкан. Икенчедән, ул бар якны да үзенең мөселманлыгына ышандыра алган. Моны аңлатыр өчен, без тагын бер концептка мөрәҗәгать итәргә мәҗбүр – self-orientalisation (үзеңне ориентлаштыру). Ориентализм чәчәк аткан заманда мөселманнар нинди булырга тиеш соравына империя дә, мөселманнар да (бигрәк тә «прогрессивист» дип йөртелгәннәре) бер үк җавап биреп, бер образга таянган. Шуңа алдауга мохтаҗлык туган – мөселманнар да, империя дә бер-берсе белән аралашканда, мөселманнарның ориенталистик образына нигезләнеп мөгамәлә корган булып чыга. «Хакыйкать режимнары» белән уйнаучы Хаджетлашены ничек кенә бәяләсәк тә, без аның эшчәнлеге аша сугыш алдындагы империядә хакыйкать бик тонык нәрсә булып, хәйләгә күп форсатлар ача торган әйбер булуын яхшы күрәбез.