Post #3412

Eronning kuchi nimada? Eron Yaqin Sharqda juda katta o‘ringa ega, buni hammamiz bilamiz. Ammo u o‘zining mintaqadagi raqobatchilari (Saudiya Arabistoni, Isroil, BAA) bilan solishtirganda aslida qanday ahvolda? 🇮🇷 Raqamlarga qarasak, juda qiziq bir ziddiyat (paradoks)ni ko‘ramiz: Eron aholisi, neft zaxirasi va armiyasi soni bo‘yicha mintaqada “gigant” hisoblanadi. Lekin gap xalqning boyligi (jon boshiga daromad) va mudofaa uchun sarflanadigan pullarga kelganda, u qo‘shnilaridan ancha ortda qoladi. Keling, buning sabablarini chuqurroq tahlil qilamiz. 1️⃣ Katta aholi, ammo past daromad Eronda 93,2 million aholi yashaydi. Bu butun Yaqin Sharqdagi eng yirik ko‘rsatkichlardan biri (O‘zbekiston aholisidan qariyb 2,5 barobar ko‘p). Mamlakatning umumiy iqtisodiyoti (YaIM) 356 milliard dollarni tashkil qilsa-da, uni aholi soniga bo‘lganimizda (jon boshiga YaIM) har bir eronlikka yillik o‘rtacha atigi 4000 dollar to‘g‘ri keladi. Taqqoslash uchun: Isroil yoki Qatarda bu ko‘rsatkich o‘nlab baravar yuqori. Nima uchun bunday? Asosiy sabab — o‘nlab yillar davom etayotgan qattiq xalqaro sanksiyalar. Eron iqtisodiyoti jahon moliya tizimidan (SWIFT) uzib qo‘yilgan. Xorijiy investorlar bu mamlakatga pul tikishdan qo‘rqadi. Milliy valyuta (rial) qadrsizlanib ketgan va giperinflyatsiya xalqning xarid qobiliyatini cheklab qo‘ygan. Katta aholi aslida kuchli iqtisodiy dvigatel bo‘lishi kerak edi, lekin izolyatsiya sababli bu potensial amalga oshmayapti. 2️⃣ Neft ummoni ustidagi izolyatsiya Eron yer osti boyliklari, xususan, neft zaxiralari bo‘yicha (208,6 milliard barrel) faqatgina Saudiya Arabistonidan ortda qoladi. Kuniga 4,6 million barrel neft qazib oladi. Nima uchun bu pullar iqtisodiyotni o‘stirmayapti? Sanksiyalar tufayli Eron o‘z neftini jahon bozorida erkin, ochiq narxlarda sota olmaydi. Uning asosiy va yagona yirik xaridori — Xitoy. Xitoy Eron neftini katta chegirmalar (arzon narxlarda) va maxfiy yo‘llar (“xufiyona flot” tankerlari) orqali sotib oladi. Bu esa Eronga boyib ketishga emas, balki shunchaki iqtisodiyotini “jon saqlash” rejimida ushlab turishga yetadi, xolos. 3️⃣ Katta armiya vs. Kam xarajat Eron Yaqin Sharqdagi eng katta muntazam armiyaga ega: 610 000 nafar askar (Saudiya Arabistonidan ikki barobar ko‘p). Biroq, qiziq tomoni shundaki, Eron armiya uchun yiliga bor-yo‘g‘i 7,9 milliard dollar sarflaydi. Saudiya Arabistoni yoki Isroil mudofaasi uchun bundan o‘nlab baravar ko‘p pul ishlatadi. Nima uchun Eronning harbiy byudjeti bunchalik kichik? Isroil yoki Saudiya Arabistoni AQShdan eng zamonaviy, qimmatbaho qiruvchi samolyotlar va havo hujumidan mudofaa tizimlarini (masalan, “Temir gumbaz”) sotib oladi. Eron esa sanksiyalar sabab bunday qimmat texnikalarni sotib ololmaydi. Shuning uchun Eron “asimmetrik urush” taktikasi (ya’ni arzon, ammo dushmanga katta zarar keltira oladigan usullar)ni tanlagan. Ular qimmat samolyotlar o‘rniga o‘zlari arzon dronlar (Shahed) va ballistik raketalar ishlab chiqaradi. Shuningdek, pulni bevosita o‘z armiyasiga emas, balki mintaqadagi ishonchli guruhlarga (Livandagi “Hizbulloh”, Yamandagi husiylar) tikadi. Bu ularga kam harajat evaziga mintaqada o‘z ta’sir doirasini ushlab turish imkonini beradi. 🔢 Eronning kuchi uning texnologik ustunligida yoki iqtisodiy boyligida emas, balki uning bahaybat geografik ko‘lami, inson resurslari va dushmanga har qanday holatda ham javob qaytara olishga qaratilgan “arzon va samarali” harbiy strategiyasida yotadi. @teacherazam