Post #128

Utilitarizmning xavfi: Shaxsiy huquqni poymol qilish ehtimoli Shuningdek, utilitarizm real hayotdagi murakkab muammolarga yechim topishda ancha moslashuvchan. Masalan, sog‘liqni saqlash tizimlarida resurslarni qanday taqsimlash, tabiiy ofatlarda kimni birinchi qutqarish kerakligini aniqlashda utilitar yondashuv amalda qo‘llaniladi. Biroq, bu yondashuvda xavfli jihat ham bor: agar faqat raqam va natijaga asoslansak, ayrim insonlarning shaxsiy huquq va daxlsizligini inkor qilish xavfi tug‘iladi. Misol: AQShda milliy xavfsizlik nomidan ayrim musulmon davlatlardan kelgan fuqarolarga immigratsiya cheklovlari joriy etilgan edi. Utilitar nuqtai nazardan bu “ko‘pchilik xavfsizligini ta’minlash” deb ko‘rilsa-da, bu minglab begunoh insonlarning huquqlarini buzgan. Trolleybus dilemmasida har ikkala yondashuv chuqur axloqiy mulohazalarga asoslanadi. Deontologiya inson sha’ni, niyat va harakatning mohiyatini muhim deb biladi. Utilitarizm esa umumiy natijaga – ko‘proq odamni qutqarish va umumiy baxtni oshirishga urg‘u beradi. Har ikki yondashuv bir-birini to‘ldiradi: biri printsipial pozitsiyani, ikkinchisi esa amaliy ehtiyojni aks ettiradi. Haqiqat esa, hayotdagi murakkab axloqiy qarorlar ko‘pincha bu ikki yondashuvning uyg‘unlashgan, insoniylashtirilgan shaklini talab qiladi. Misol: Sud tizimlarida ko‘pincha deontologik printsiplar (har bir inson begunoh deb hisoblanadi) asos sifatida qo‘llaniladi, lekin ayrim hollarda amaliy ehtiyoj tufayli utilitaristik yechimlar (masalan, aybini tan olib jazoni qisqartirish) ham inobatga olinadi.