Post #144

Huquq: mantiqiy rag‘batlar tizimimi yoki axloqiy majburiyatmi? Huquq ko‘pincha jamiyatda axloqiy qoidalar majmuasi sifatida talqin qilinadi. Biroq zamonaviy huquqshunoslik va iqtisodiy yondashuvlar shuni ko‘rsatadiki, odamlarning qonunga bo‘ysunishi ko‘p hollarda axloqiy e’tiqoddan ko‘ra, oqibatlarni hisoblashga asoslanadi. Game theory va Gary Beckerning jinoyat va jazo haqidagi qarashlari huquqni aynan mana shu nuqtai nazardan tushuntiradi. Shu bilan birga, bu yondashuv huquqning axloqiy mohiyatini yetarlicha hisobga olmaydi, degan tanqidlar ham mavjud. Game theory huquqni odamlar va davlat o‘rtasidagi strategik munosabat sifatida ko‘radi. Shaxs qaror qabul qilayotganda faqat o‘z xohishini emas, balki davlatning reaksiyasini ham oldindan hisobga oladi. Gary Becker ham jinoyatchini irratsional shaxs emas, balki foyda va zarar nisbatini o‘lchaydigan subyekt sifatida tasvirlaydi. Uning fikricha, jinoyat sodir etishdan olinadigan foyda kutilayotgan jazodan yuqori bo‘lsa, jinoyat sodir etiladi. Shu sababli huquqiy tizimning asosiy vazifasi jazoni og‘irlashtirish emas, balki qonunbuzarlik aniqlanish ehtimolini oshirishdir. Bu yondashuv huquqning real hayotda qanday ishlashini aniq ko‘rsatib beradi. Biroq ushbu nazariyaga qarshi fikrlar ham yetarlicha asosli. Tanqidchilarning ta’kidlashicha, inson har doim ham ratsional qaror qabul qilmaydi. Ko‘plab jinoyatlar oldindan hisob-kitobsiz, hissiyot, g‘azab yoki impuls ta’sirida sodir etiladi. Bunday vaziyatlarda na jazoni muqarrarligi, na uning og‘irligi shaxs xulqini to‘xtata oladi. Bundan tashqari, huquqni faqat manfaat va jazoga asoslash jamiyatda ichki huquqiy madaniyatni zaiflashtirishi mumkin. Agar odamlar qonunga faqat qo‘rqib amal qilsa, nazorat susaygan zahoti qonunbuzarlik oshib ketish xavfi tug‘iladi. Shunga qaramay, bu tanqidlar Becker va game theory yondashuvini butunlay inkor etmaydi. Ushbu nazariyalar insonni mukammal ratsional mavjudot sifatida emas, balki cheklangan ratsionallikka ega subyekt sifatida qabul qiladi. Ya’ni odam har doim aniq hisob qilmasligi mumkin, biroq umumiy tendensiya sifatida u oqibatlarni sezadi va shunga moslashadi. Shu sababli zamonaviy huquq faqat jazoga emas, balki barqaror ijro, profilaktika va huquqiy madaniyatni rivojlantirishga ham tayanadi. Xulosa qilib aytganda, huquqni faqat axloqiy majburiyat yoki faqat mantiqiy tanlov sifatida tushuntirish bir tomonlama bo‘ladi. Game theory va Gary Becker yondashuvi huquqning real mexanizmini ochib beradi, counter-argument esa uning axloqiy va ijtimoiy chegaralarini eslatadi. Eng samarali huquqiy tizim inson manfaatini hisobga olgan holda, axloqiy ongni ham mustahkamlay oladigan muvozanatli tizimdir.