Post #147

Stimulus va tanlov orasidagi inson Viktor Frankl aytgan mashhur jumla bor: “Stimulus va response orasida bir bo‘shliq bor. Ana shu bo‘shliqda bizning erkinligimiz va muvaffaqiyatimiz yotadi.” Bu gap ilk qarashda ruhiy, hatto biroz romantik tuyuladi. Ammo Daniel Kahnemanning Thinking, Fast and Slow asarini o‘qigach, bu fikr birdan metafora emas, balki inson ongining aniq mexanikasi ekanini tushunamiz. Frankl gapirgan “bo‘shliq” — bu insonning qadr-qimmati yotgan joy. Kahneman esa aynan shu joyda nima ishlaydi, nima ishlamaydi va nega ko‘pincha yutqazamiz degan savollarga javob beradi. Avtomatik odam va tanlov qiluvchi odam Kahneman inson tafakkurini ikki tizimga ajratadi: tez va avtomatik ishlaydigan System 1 hamda sekin, mantiqiy va ongli System 2. Kundalik hayotimizning katta qismi System 1 qo‘lida. Biz ko‘ramiz, baholaymiz, jahlimiz chiqadi, qaror qilamiz — hammasi deyarli o‘z-o‘zidan. Mana shu joyda Franklning fikri keskinlashadi: agar inson faqat reaksiya qilsa, u erkin emas. U shunchaki ichki mexanizmlarining mahsuli. Erkinlik — reaksiya emas, javob tanlash. Lekin muammo shundaki, Kahneman ko‘rsatganidek, System 2 — dangasa. U ishlashni yoqtirmaydi. Uni ishga tushirish energiya talab qiladi. Shuning uchun ko‘p hollarda Frankl aytgan bo‘shliqdan foydalanmaymiz. Bizda imkoniyat bor, ammo undan foydalanishga kuch yo‘q. Masalan imtihon paytidagi tanlovni olaylik. Talaba imtihonda savolni ko‘radi. Yuragi tez ura boshlaydi. “Buni bilmayman”, degan fikr chaqmoqdek keladi. Bu — System 1. Agar shu fikrga darhol taslim bo‘lsa, u varaqni yopadi, chalkashadi va past ball oladi. Ammo ayrim talabalar pauza qiladi. Nafasini rostlaydi. Savolni qayta o‘qiydi. “Men buni to‘liq bilmasam ham, mantiq bilan yechsam bo‘ladi”, deydi. Bu lahza — Frankl aytgan bo‘shliq. Bu yerda System 2 ishga tushadi. Natija ko‘pincha bir xil bo‘ladi: bilim darajasi deyarli teng bo‘lsa ham, javob tanlay olgan odam yutadi. Demak, muvaffaqiyat faqat bilimda emas — tanlov qila olishda. Biaslar: bo‘shliqni yopib qo‘yadigan kuchlar Kahneman biaslar haqida gapiradi. Bias — bu ongning qisqa yo‘li. Masalan, loss aversion: inson yutishdan ko‘ra yo‘qotishdan ko‘proq qo‘rqadi. Shu sabab ko‘p odamlar yomon ishda qoladi, yomon munosabatdan chiqmaydi, yomon qarorni o‘zgartirmaydi. Frankl nuqtai nazaridan qarasak, bu holatda inson erkin emas. Chunki u “tanlayapman” deb o‘ylaydi, lekin aslida qo‘rquv tomonidan boshqarilmoqda. Biaslar — bu stimulus va response orasidagi bo‘shliqni toraytiradigan narsalar. Ular insonni tezroq, kamroq o‘ylab javob berishga majbur qiladi. Masalan ishdagi konflikt Tasavvur qiling: ishda seni asossiz tanqid qilishdi. Bir zumda jahling chiqadi. Ichki ovoz: “Hozir javob qaytar, jim qolma”. Bu — System 1. Agar darhol gapirsang, ehtimol haqsan, lekin vaziyat yomonlashadi. Agar jim qolsang va keyinroq, tinch holatda mantiqiy javob bersang — vaziyat sen tomonga og‘adi. Bu yerda masala kim haq ekanida emas. Masala — kim tanlay oldi. Frankl aytganidek, sharoit seniki emas, ammo munosabat seniki. Kahneman esa tushuntiradi: munosabat faqat System 2 faollashganda seniki bo‘ladi. Konslager va zamonaviy inson Frankl konslagerda shuni kuzatgan: hamma och, sovuqda, xo‘rlangan. Ammo ayrimlar insonligicha qolgan, ayrimlar esa hayvonlashgan. Farq sharoitda emas edi. Farq — ichki pauzada edi. Kahneman zamonaviy, qulay hayotda shuni ko‘rsatadi: sharoit yaxshi bo‘lsa ham, odamlar ko‘pincha avtomatik, o‘ylamasdan yashaydi. Ya’ni azob kamaygan, ammo erkinlik ko‘paymagan. Bu paradoks shuni anglatadi: erkinlik tashqi emas, ichki intizom natijasi. Xulosa shundaki: erkinlik — refleks emas, mashq Frankl bizga idealni ko‘rsatadi: inson har qanday vaziyatda tanlay oladi. Kahneman esa ogohlantiradi: inson bunga tabiatan moyil emas. Ikki fikr birlashganda bitta og‘ir haqiqat chiqadi: Erkinlik berilmaydi. U har safar qayta qo‘lga kiritiladi. Har bir pauza — kichik g‘alaba. Har bir o‘ylangan javob — insoniylikni saqlab qolish. Muvaffaqiyat esa ko‘pincha katta aqlda emas, bir necha soniyalik sukutda tug‘iladi.