Post #444

Эрих Фром "Инсон қалби" асарининг сўнгги бўлимида "инсон, унинг иродаси эркинми?" деган саволни кўндаланг қўяди. Aгар биз ирода эркинлигини танлов эркинлиги деб тушунсак, масалан A ва Б ўртасидан бирини танлашда биз қанчалик эркинмиз? Бу борада 3 хил жавоб бор: ➖Детерминистлар биз танлов эркинлигига эга эмасмиз деб ҳисоблашади, чунки одам табиатдаги барча нарсалар каби турли сабаб ва оқибатларга бўйсинади. Одам доим маълум бир мотивлар асосида иш кўради. Детерминизмга қаршилар эса тескарисини айтишади. Дин тарафдорлари буни қуйидагича таъкидлашади: Худо инсонга яхшилик ва ёмонликдан бирини танлаш эркинлигини берган, шунинг учун одамда бундай эркинлик бор. ➖Бошқа бир сабаб эса қуйидагича: инсон эркин, чунки акс ҳолда у ўз ҳаракатлари учун жавобгар бўлмай қолади. ➖ Учинчи аргумент қуйидагича: шахс ўзини субъектив равишда эркин деб ҳис қилади, демак ўзимизни эркин деб онгли равишда ҳисоблар эканмиз, эркинлик мавжуд. ✅Шу учала аргумент ҳам Фромга ишончсиздек туюлади. Биринчиси Худога ишонишни ва Худонинг инсон учун қилаётган режаларини билишни назарда тутади. Иккинчиси, эҳтимол одамни ўз хатти-ҳаракатлари учун жавобгар қилиш ва шу орқали жазолаш истагидан келиб чиққан. Учинчи далил - танлов эркинлигини англаш, бу эркинлик ҳақиқатда мавжудлигини исботлаши эса - Спиноза ва Лейбниц томонидан аллақачон инкор қилинган. Спиноза бизда эркинлик тасаввури борлигини таъкидлайди, чунки биз хоҳиш-истакларимизни биламиз, лекин уларнинг юзага келиш сабабларини билмаймиз. Лейбниц эса, истак қисман онгсиз мойилликдан келиб чиқади, деб таъкидлаган. Спиноза ва Лейбницдан кейин ушбу масала билан шуғулланувчиларнинг кўплари қуйидагини тан олишмаганига ҳайрон қолиш керак: ирода эркинлиги муаммоси, бизнинг ҳаракатларимиз онгсиз кучлар томонидан белгилаб берилишини тушунмагунимизча ҳал этилмайди. Гарчи биз танлов эркинлигига эгамиз деб ишонсак ҳам.. ❓Хўш сиз нима деб ўйлайсиз? Комментларда ёзинг. 👉@kitoblog👈