шымон перэс быў беларусам

«швейцарскі падданы» са слуцка залман вендраў калі вы чыталі «залатое цяля» ці «дванаццаць крэслаў», вы можаце памятаць, што астап бэндэр прадстаўляўся сынам «турэцкападданага». існуе некалькі тэорый пра паходжанне гэтага эпітэта, але большасць сыходзіцца на тым, што гэта эўфемізм для яўрэя. па-першае, турэцкае (асманскае) падданства атрымлівалі яўрэі, якія выязджалі ў палесціну, па-другое — некаторыя набывалі яго за грошы, каб мець права жыць у любым пункце расійскай імперыі, а не толькі ў мяжы аселасці жаданне вырвацца з мястэчкаў мяжы ў «вялікі свет» — агульнае месца для маладых яўрэяў канца 19 — пачатку 20 стагоддзя. было яно і ў залмана вендрава, ураджэнца беларускага слуцка. спачатку ён пераехаў у лодзь, дзе гандляваў тканінай, але неўзабаве пасварыўся з наймальнікамі з-за спрэчак з кліентамі, трапіў у «чорны спіс» і сядзеў без працы тады багаты сваяк запрасіў яго ў маскву, дзе лёгка было ўладзіцца. але ў вендрава, як і ў большасці яўрэяў, не было права жыць па-за мяжой аселасці. як жа ён вырваўся? стаўшы ідышным пісьменнікам, ён сам распавёў пра гэта ў апавяданні «швейцарскі падданы». назва апавядання — верагодна, адсылка да турэцкападданых яўрэяў, але насамрэч нічога агульнага з гэтай практыкай гісторыя вендрава не мае. падданства тут — жартоўная метафара. багаты сваяк параіў вендраву плаціць некалькі капеек у дзень швейцару дома, дзе ён пасяліўся, каб той захоўваў у сябе яго пашпарт і на пытанні паліцыянтаў заўжды адказваў: «гэты чалавек толькі ўчора прыехаў, ён яшчэ афармляе прапіску». такое вось «падвойнае грамадзянства» на жаль, на беларускую апавяданні вендрава пакуль не перакладалі. ідышны арыгінал можна прачытаць на сайце yiddish book center, а расійскую версію ў перакладзе рывы рубінай — на ліб.ру

пераемнасць стыкер з рэжымам працы, які з'явіўся на дзвярах мінскай кнігарні «логвінаў» у 2017 годзе, адсылае да шыльды ўнівермага стогадовай даўнасці, якую мы паказвалі на мінулым тыдні

соня мадэйскер была беларускай соня мадэйскер — гераіня яўрэйскага супраціўлення ў гады другой сусветнай вайны, адна з арганізатарак падпольнага партызанскага руху ў віленскім гета. і калі назва гэтага канала — свайго роду жарт, то сказаць «соня мадэйскер была беларускай» можна і неіранічна. ніжэй — пераклад фрагмента ўспамінаў шломы каварскага аб яе даваеннай маладосці «калі соню паслалі працаваць у вёску, ёй спатрэбіліся яе артыстычныя здольнасці. яна была пастушкай і не была падобная да яўрэйкі. яна вельмі добра ведала беларускую і вяла палітычную прапаганду сярод беларускай моладзі. пазней, калі я быў з ёй у глыбокім, аднойчы яна ўстала і пачала дэкламаваць з янкі купалы чыстаю беларускаю моваю. яна хацела даказаць, што беларуская мае багатую культуру» крыніца: kovarski sh. sonye madeysker, di heldin fun vilner geto. nyu-york, 1992 (ідыш)

вавілонская мешаніна у 1920-х — 1930-х ідыш быў адной з дзяржаўных моў беларускай сср. каларызаваны здымак вышэй — адно з рэдкіх сведчанняў яго прысутнасці ў моўным ландшафце мінска. фота было апублікавана ў кнізе «ілюстраваная расія» 1929 года пад загалоўкам «вавілонскае змешванне моў» і з яхідна-пакрыўджаным подпісам: «руская мова сціпла займае другое месца на шыльдзе над універсальнай крамай у мінску»

яўрэйская культурная перавага vs. моц беларускай зямлі: who wins? не сакрэт, што імя беларускага класіка змітрака бядулі — псеўданім. ён нарадзіўся ў яўрэйскай сям'і, і па нараджэнні яго звалі шмуэл-нохім плаўнік. бядуля ўвайшоў у гісторыю як адзін з ідэолагаў беларускай нацыі, але ён не забываўся пра свае карані ды прысвяціў яўрэйскай тэме некалькі эсэ і вершаў. у яго кнізе «жыды на беларусі», якая выйшла ў мінску ў 1918 годзе, можна заўважыць вельмі забаўны сінтэз яўрэйскага і беларускага нацыяналізмаў. нижэй — цытата ў арыгінальнай арфаграфіі «на першы погляд магло-б здавацца, што у пераняцці культуры адной нацыей у другой, жыды, як нацыя болей культурная, павінна была мець перавагу над беларусамі і мець свой большы уплыу над імі, але у самай рэчы есьць іначэй. першая прычына гэтаго тая, што у гэтых двух нацый німа родства мовы і плямен і тут як раз палякі і расійцы занялі першае мейсцо, асіміліруючы беларусоу. другая прычына — гэта беларуская зямля. дэкорацыя мейсцовай самабытнай прыроды мае у себя такую вялікую сілу, што, на уплывы уселякіх іншых культур дзействуе адпорна у адваротную старану. і тыя людзі з нашаго краю, якія пісалі па расійску або па польску і нажылі сабе славу у памяненых літэратурах, ні маглі выкараніць у сябе духу беларускай зямлі, каторы жыу у іх сэрцах. на кожным кроку чуецца, што гэтыя пісьменнікі — беларусы. моц беларускай зямлі зрабіла тое, што у беларуска-літоускім князьстве законы пісаліся па беларуску, прыдворная мова літоускіх князеу была беларуская. а літвіны яшчэ цяпер нарэкаюць, што шмат літоускіх селян абеларуселі. У цяперашняй выстауцы старасьвецкіх памяткау у вільні пад назваю: „вільня—менск“ есьць каран беларускі, пісаны татарскімі літэрамі. гэта паказуе да чаго можэ даходзіць уплыу беларускай культуры!» прасцей кажучы, бядуля лічыў, што па ўсёй логіцы яўрэі меліся асіміляваць беларусаў, ды перашкодзіла прырода — у асяроддзі «гордых, як мора, азёраў, бароў-акіянаў і разліваў ільноў» ніяк не аб'яўрэіцца крыніца: бядуля з. жыды на беларусі. мінск: друкарня я. а. грынблата, 1918

«яўрэі» ці «жыды»? у артыкуле «яўрэйскі лепель вачыма вясковых жыхароў» этнограф андрэй мароз прыводзіць прыклад народных уяўленняў пра назвы яўрэяў. ніжэй — фрагмент размовы даследчыка з ураджэнкай вёскі дворышча лепельскага раёна віцебскай вобласці — раней не «яўрэй», а ўсё «жыд» казалі, «жыд» — гэта лаянка ці проста так? — ну, не, мусіць проста... гэта «яўрэй», напэўна, па-руску, а «жыд» — гэта, напэўна, па-беларуску. а так, мне здаецца, аднолькава. гэта ніякая не... не смех, нічога, проста казалі «жыд». ну неяк, вядома, так не любілі. яны дужа нідзе не рабілі, яны ў лепелі ўсё па крамах вось такіх рабілі, а ў калгасе не рабілі нідзе. а ўсё такія былі... работы як прэстыжныя былі. нарыхтоўчыя крамы ў нас былі, яны там усё рабілі цікава, што інфармантка не лічыць слова «жыд» абразлівым, але пасля яго згадавання сама пераходзіць да тэмы негатыўных стэрэатыпаў крыніца: мароз а. яўрэйскі лепель вачыма вясковых жыхароў // лепель: памяць пра яўрэйскае мястэчка. масква: сэфер, 2015 (рас.)

з ідышнай прэсы «у расіі з'явілася новая рэспубліка — беларусь. дзе беларусь пачынаецца і дзе яна заканчваецца, незразумела. ёсць моцнае падазрэнне, што гэтага не ведаюць і самі беларусы, але для новай рэспублікі гэта не перашкода...» yidishes togblat, нью-ёрк, 7 чэрвеня 1918

Channel created