Башҡорт теле

Башҡорт йәмғиәте 2. Башҡортостанда йәшәгән башҡорт үҙен ошо ерҙең хужаһы икәнлеге бөтәһенә лә асыҡ аңлашылырлыҡ итеп тоторға тейеш. Һәр бер башҡорт — ул милләттең йөҙө. Һеҙҙең аша бөтә халыҡ тураһында фекер йөрөтәләр. Башҡорттар рухи яҡтан көслө, белемле, уҡымышлы, тәрбиәле, физик яҡтан үҫешкән, ҡыйыу һәм сабыр булырға бурыслы. Башҡорт үҙенең туған телен камил, ә кәм тигәндә, һөйләшеү кимәлендә белергә, милли традицияларҙа йәшәргә, Ислам динен тоторға тейеш. Башҡорт кешеһе зауыҡ менән, йыйнаҡ итеп кейенергә, үҙен дәрәжәле тоторға, бер кем алдында ла түбән йә ҡол булмаҫҡа, һәр һүҙҙе үлсәп әйтергә, буш һүҙ һөйләмәҫкә тейеш. Бушты һөйләгәнсе, өндәшмәү - яҡшыраҡ. Бөтә башҡорттар ошондай юғары әхлаҡи сифат менән айырылып торһа, башҡа халыҡтар башҡортҡа оҡшарға тырышасаҡ, башҡорт мәҙәниәтен үҙләштерәсәк, башҡорттар менән туғанлашырға теләр, башҡорт халҡының бер өлөшө булырға ынтылыр.

Башкирское общество 1. У башкирского народа свой менталитет, свой характер и своя модель поведения основанная на многовековых традициях своих предков. Мы не турки, мы не арабы, мы не кавказцы, мы не русские – мы башкиры. Мы не обязаны быть на кого-то похожими, мы не обязаны кому-то подражать, мы не обязаны следовать чуждым для нас традициям. У башкирского народа очень славная история и богатые традиции, нам есть чем гордиться. Башкиры должны оставаться самими собой и эта модель поведения должна быть главенствующей на башкирской земле.

Башҡорт йәмғиәте 1. Башҡорт халҡының үҙенсәлекле менталитеты, холоҡ-фиғеле һәм күп быуатлыҡ традицияларына нигеҙләнгән үҙ ҡанундары бар. Беҙ — төрөктәр ҙә, ғәрәптәр ҙә, кавказдар ҙа, урыҫтар ҙа түгел — беҙ башҡорттар. Беҙ бер кемгә лә оҡшарға, йә бер кемде лә ҡабатларға, беҙгә ят ғәҙәттәргә эйәрергә тейеш түгелбеҙ. Башҡорт халҡының данлы тарихы һәм бай традициялары бар — беҙ ғорурланырлыҡ халыҡ. Башҡорттар һәр ваҡыт үҙҙәрен башҡорт булып тойорға, һәм ошо холоҡ һәм донъяға ҡараш — башҡорт ерендә өҫтөнлөклө булған юл булырға тейеш.

Семья 10. Родственники из одной фамилии образуют тукумы. У каждого тукума должен быть фамильный шежере. Они должны минимум раз в год встречаться всем вместе, чтобы поддерживать общение и родство. На общем собрании тукукма должен быть избран глава тукума, к которому все должны прислушиваться и исполнять его наказы. Глава тукума обязан следить, чтобы все родственники были между собой дружны и поддерживали друг друга. Глава тукума вносит своей рукой имена родившихся новых членов семей в фамильный шежере. Являясь главой тукума, он должен быть авторитетом в глазах всех своих родственников, быть нравственно и духовно сильным, мудрым и рассудительным. Подавать пример всем. Если глава тукума не соответствует таким качествам, то на общем собрании тукума он должен быть отстранен и на его место должен быть избран другой глава.

Ғаилә 10. Бер үк фамилиялы кешеләр – тоҡомға берләшә. Һәр тоҡомдоң шәжәрәһе бар. Йылына бер тапҡыр дөйөм йыйылыш үткәреп, аралашыуҙы һаҡлау кәрәк. Йыйын ваҡытында тоҡом башлығы һайлана, уның һүҙен бөтәһе лә тыңлай, үҙен ихтирам итә. Ул туғандар араһындағы дуҫлыҡты күҙәтә. Ул яңы тыуған сабыйҙарҙың исемдәрен үҙ ҡулдары менән шәжәрәгә индерә. Ул тоҡомдоң иң абруйлы, аҡыллы, рухлы, намыҫлы ағзаһы булырға тейеш. Әгәр ул был талаптарға тап килмәй икән, йыйылышта алмаштырыла ала.

Семья 9. Дети в семье должны воспитываться так, чтобы младшие братья и сестры всегда уважали и слушались своих старших братьев и сестер. Старшие браться и сестры должны подавать пример младшим и защищать их от всех бед. Брат должен всегда вставать на защиту своей сестры и брать ее под свою опеку, защищать ее честь. При обращении младших братьев и сестер к старшим, надо обязательно говорить ағай и апай, и такое обращение должно сохраниться до конца жизни. Даже уже позрослев и когда у каждого появятся свои семьи, нельзя прерывать общение братьев и сестер. Необходимо регулярно навещать не только своих родителей, но и своих братьев и сестер, по мере своих сил помогать друг другу. Дети братьев и сестер обязательно должны общаться и дружить друг с другом.

Ғаилә 9. Балалар, кеселәр һәр ваҡыт ололарҙы тыңлап, хөрмәтләп, тәрбиәләнеп үҫһен. Ололар – кеселәргә өлгө һәм яҡлаусы булһын. Ағай – һеңлеһен һаҡлаусы, абруйлы терәк. Һеңлеләр һәм ҡустылар ололарға «ағай», «апай» тип өндәшһен, һәм был ғүмер аҙағына тиклем һаҡланһын. Үҫеп етеп үҙ ғаиләләрен ҡорғандан һуң да туғандар араһында аралашыу өҙөлмәһен. Ата-әсәне генә түгел, туғандарҙы ла даими барып күреү, ярҙамлашыу – шарт. Бертуғандарҙың да балалары бер-береһе менән аралашырға, дуҫ булырға тейеш.

Семья 8. Каждая девушка должна уметь готовить башкирские национальные блюда. Гости, особенно из числа других народов, придя в гости к башкирам должны быть угощены башкирскими блюдами. На матери лежит обязанность научить готовить своих дочерей национальным блюдам. В каждой башкирской семье должен быть башкирский костюм и все атрибуты башкирской национальной одежды. Пора возвращать башкирскую одежду в повседневную одежду дома и на улице. Не надо стесняться одевать башкирскую одежду выходя из дома.

Ғаилә 8. Һәр башҡорт ҡыҙы башҡорт милли ризыҡтарын белергә тейеш. Йортҡа ҡунаҡтар килһә, бигрәк тә башҡа милләт вәкилдәре булһа, уларҙы милли ризыҡтар менән һыйлау мотлаҡ. Ҡыҙына милли аштар әҙерләргә өйрәтеү ҙә әсәйҙең бурысы. Һәр башҡорт ғаиләһендә милли кейем һәм уның бар атрибуттары булырға тейеш. Башҡорт кейемен өйҙә лә, урамда ла кейеү ғәҙәткә инһен. Башҡорт кейеменән оялырға кәрәкмәй.

Семья 7. На матери лежит обязанность, чтобы в доме всегда был порядок, чтобы муж и дети всегда были окружены заботой и вниманием. Жена должна признавать главенство своего мужа в семье, но это не должно выглядеть как рабская покорность. Все должно выглядеть достойно и с уважением друг к другу. Именно мать первые годы жизни своего ребенка находится постоянно рядом с ним. От нее зависит на каком языке будут разговаривать ее дети, вырастут они избалованными или воспитанными. Мать должна прививать своим детям любовь к башкирской культуре через национальную еду, через башкирские песни, сказки, традиции, религию. Психологи отмечают, что как правило парень ищет себе в супруги женщину похожую на мать. Поэтому мать в семье должна подавать самый достойный пример хранительницы очага.

Ғаилә 7. Өйҙәге тәртип, ире һәм балалары иғтибар һәм ҡайғыртыу менән уратылған булыуы – ҡатын-ҡыҙҙың бурысылыр. Ҡатыны иренең ғаилә башлығы булыуын танырға тейеш, ләкин был – ҡоллоҡ түгел. Барыһы ла ихтирам менән эшләнелә. Бала үҙенең тәүге йылдарын нәҡ әсәләр менән уҙҙыра. Баланың ниндәй телдә һөйләшәсәге, тәрбиәлеме йә иркә үҫәсәгеме – әсәнең ҡулында. Ул башҡорт мәҙәниәтенә һөйөүҙе милли аштар, йырҙар, әкиәттәр, йолалар, дин аша өйрәтә. Психологтар билдәләүенсә, егеттәр йыш ҡына әсәһенә оҡшаған ҡатын-ҡыҙҙы һайлай. Тимәк, әсәй – иң лайыҡлы өлгө ул.

Семья 6. Башкирский мужчина должен быть щедрым для своей супруги и детей. С ним его семья должна чувствовать себя защищенными и счастливыми. Когда представители других народов видят такую счастливую башкирскую семью, то они ставят их в пример, стараются быть похожими на башкир, пытаются породниться с башкирами и перенять их образ жизни.