Башҡорт теле

Был һуғыш - барлыҡ һуғыштарҙың дә иң мәғәнәһеҙе. Бөйөк Ватан һуғышында бер яугир ҙә , контракт төҙөп, аҡса алып һуғышмаған . Әгәр Илебеҙ, Еребеҙ өсөн барған һуғыш булһа , мобилизацияһын дә көтөп тормаҫ инек . Ҡуштау , Ҡырҡтытау шуға дәлил. Аҡса өсөн кеше ғүмерҙәрен ҡыйыу , һуғышты аҡлау , хатта рекламалау ДИН ӘҺЕЛЕНӘ килешкән эш түгел.Бигерәк тә милли батырыбыҙ исемендәге батальондар төҙөү , изге ҡиммәттәрҙе , ҡиблаларҙы бутау... " Урал " урынына - " катюша " ... Хәҙрәтебеҙ өнһөҙ - тынһыҙ ғына , 200 се егеттәребеҙга йыназа уҡып ҡына йөрөһә, ҙурыраҡ фәтиха алыр ине . ЯНЫУ. (Поэманан өҙөк ) Һаҡла, Раббым, утлы һарайҙарҙан! Янғындарҙан һаҡла! Эй, Аллам! Халҡым менән ҡайсаҡ ғорурланам, Халҡым өсөн ҡайсаҡ оялам. Ғүмер баҡый мин көтөүсе булдым, Миңә, ярай, уҡыу теймәне. Ә һеҙ ҡайсаҡ юҡты һөйләйһегеҙ, Бер дөйәләй итеп төймәне: -Урыҫ-француз һуғышына башҡорт Утыҙлап полк биргән! -Йә? Шунан?! -Төньяҡ амурҙары" исемләнеп, Алғасҡыла йөрөгән! - Йә? Шунан?! Ул һуғыштың ҡуҡыш башындай бер Фәтүәһе беҙгә тейһәсе! Шуны тылҡыу һеҙгә мәртәбәме Иҡтисади йәки сәйәси? Һүҙҙәрегеҙ ҡыҫыр ғорурланыу, Бер тамсы юҡ әрнеү юлағы. Шуны ишеттемме, - Йөҙйәшәр ҡарт – Сабый ҡеүек килә илағым. Уны белеү оло ғилем түгел, Үә фән өсөн түгел ул һандар. Ҡеүәтләрҙәр ғүмерендә бер ҡат Һуғыш яланында булғандар. Мин был хаҡта һөйләүҙәрҙе тыям, Мин тыймаһам, һеҙҙе кем тыяр? (Етмеш йәше тулған ҡарттарға һәм Шағирҙарға ғына ихтыяр). Мин бойорам! Сөнки дүрт-биш йылда Әйләнермен ҡара тупраҡҡа. Шуның өсөн минен һөйләгәнде, "Тыуған ер һөйләй" тип тыңларға! ...Ул ғорурлыҡ түгел, бер ҡатлылыҡ, Хатта меҫкенлек бит ул һандар. Кем алдында тоғролоғоғоҙҙо Иҫбатлайһығыҙ һеҙ, уландар! Любезники, имеш, любизар, тип, Ҡотос әйткән, тиҙәр. Ыстырам! Сираттағы утҡа һөсләткән ул, Һалпы яҡҡа һалам ҡыҫтырған. Күпме башҡорт ҡайтмаған шул яуҙан! – Беләме ул йырсы кисереп? Ҡаһымдарҙы нисеҡ үлтергәнен, Шул ҡотостар ағыу эсереп? Өшөгәндә һеҙҙе йылыттымы Сәмреғошло оло ил тажы? Сит баһаға мохтаж халыҡмы беҙ, Ситтәр баһаһына мохтажмы? Сит баһаға тик ҡол ҡуҡырая, Онотмағыҙ ошо һүҙҙәрҙе. Кем һун улар, беҙҙе баһаларға, Кем һуң әле улар үҙҙәре? 41-ҙәге һуғыш. Тағы башҡорт... Тағы һыбай... Танк, туптарға Ҡаршы сапты... Ғәзиздәрем минең, Ваҡыттыр бит аҡыл тупларға! Ә һин, шағир, ҡыҫҡа хәтерлеһең. Һин, ахыры, онота башланың. Башҡорттарҙы ҡырыу хаҡындағы Васыятын Петр батшаның. Рәсәй тулы Петр вариҫтары, Уяу булыу кәрәк ҡалай ҙа. "Любезниҡи" тип, йә "воры" тип тә Ҡыуалар Рәйес Түләк .

* * * Зарланмайым заманыма, Күҙен һирпеп ҡараһын, Күҙ йоммаһа юлдарыма, Үҙе күрер сараһын. Һәр замандың үҙ заңы бар: Тантанаһы, хурлығы, Түбәнлеге, бейеклеге, Ваҡлығы һәм ҙурлығы... Заманына – һәр кем бала, Ҡабатлай заман холҡон: Күтәрәм мин бөтәһен дә, Күтәргән кеүек халҡым!.. Рәми Ғарипов

🙏🏻 ТЕЛ ТУРАҺЫНДА ШИҒЫРҘАР Фәнил Бүләков. Йәнем моңо минең - башҡорт теле, Рухым сәңгелдәге һин, телем! Тик тиңләшер затлы хазинама - Тыуған ерем, әсәм һәм илем. Тәүге тындан һуңғы һулышҡаса Иркәләр тик ғәзиз телгенәм. Үҙ теленән күпһенгәндәр генә Бер йәнемде меңгә телгеләй. Тормошома изге ҡотто биргән, Ҡотло иткән беҙҙең ғүмерҙе, Туған телем әсә һөтө кеүек Һәр сабыйға шундай ҡәҙерле. Туған телем - әсә һөтө үҙе, Милләтемдең рухы, моң, ҡото. Күңелдәрҙе беҙҙең туған иткән, Милләт иткән телем башҡортто. Айырмайыҡ бары сабыйҙарҙы Ата-бабам биргән ырыҫтан. Онотмайыҡ оло хәҡикәтте - Тыумаған бит балаң урыҫтан. Башҡорт теле - нурлы Уралымда Алтындарға бирмәҫ хазина. Халҡым рухын сағылдырып күктә Сая бөркөттәре ҡағына. _________ ТУҒАН ТЕЛЕМ. Р. Әхмәҙиева Башҡорт телендә һөйләшәм Йырлап торған матур тел. Бар булған башҡа телдәрҙән Әсә теле яҡын- шуны бел. Ата-бабаларың һөйләшкән Аралашҡан ошо телдә, Онотма туған телеңде- Башҡорт милләтенән һиндә. Салауат һәм Рәми теле миндә, Илем бөтмәҫ, бөтмәһә телем, Телем өсөн көрәшергә әҙер Йөрәгемдән сыҡҡансы йәнем. Башҡорт булып тыуғанһың икән Үҙ телеңдә һөйләш- оялма. Кеше ғәмһеҙлеге арҡаһында Күпме тел юғала донъяла. Ниндәй телдә аралаша балаң, Ә балаңдың балаһы. Туған телен белмәйҙәр икән- Был һинең тәрбиәң баһаһы! _______ Гөлназ ҠОТОЕВА Туған телем минең, аҫылым, Балҡып ҡына китер асылым,— Башҡортсалап берәү өндәшһә, Бер туғаны кеүек һөйләшә. Башҡорт теле — тыуған илгенәм, Иркәләп тә һөйөр елгенәм. Әсәм ҡулдарының наҙы ул, Күңелемдең шаулы яҙы ул. Башҡорт телем минең — сабырлыҡ, Инәйҙәрҙән ҡалған таһыллыҡ, Башҡорт теле — минең тамырым, Селләләрҙә көткән ямғырым. Башҡорт теле — минең улғынам, Киләсәккә илтер юлғынам. Башҡорт теле — минең киләсәк, Килер быуындарға бирәсәк. Башҡорт телем минең, аҫылым, Балҡып ҡына китер асылым,— Башҡортсалап берәү өндәшһә, Йәнем ирей. Телем, мең йәшә!!!! ______ Башҡорт теле ХӘСӘН НАЗАР Башҡорт теле! Уралымда Затым өсөн һин рух түле. Миңә һин — яҙмыш, ә кемгә — Сәхнәләгесә роль теле. Башҡорт теле! Тарихында Бер кемгә лә юҡ ләғнәте. Тик үҙенсә иретмәктә Көсәнмәне кем лөғәте. Башҡорт теле! Һин — аҡбуҙат, Һин — һандуғас, һин — ыласын. Һәр өнөң ҡурай моңолай, Барыһы тәбиғи ысын. Башҡорт теле! Салауат теле, Һәҙиә теле, Мостай теле. Уларға бит " Урал батыр " Иң шөһрәтле остаз ине. Башҡорт теле! Мәктәптәргә — Һаман ҡыҫырыҡлау еле. Донъя тармы?! Былай ҙа бит Вазифалы урыҫ теле. Башҡорт теле! Быуаттарҙы Үтеп тә һин, сарланып та, Яҙҙыртаһың минән шиғыр, Ғорурланып, зарланып та. Башҡорт теле! Уралымда Затым өсөн һин рух түле. Һин бит беҙҙең хәтер иле, Мәңге йәшә, башҡорт теле! ________ Туған тел Минира Биканасова Рәхмәтлемен атай-әсәйемә Өйрәткәнгә туған телемде. Әлифбамдың битен аса-аса Башлап алдым тәүге ғилемде. Хыял-уйҙарымда, йырҙарымда Әсәм теле минең аңымда. Уның аша күскән холоҡ-фиғел: Башҡортлоғом аға ҡанымда! Балаларым тыуҙы башҡорт булып Милләт рухым күсте уларға. Телем йәшәй, тимәк, ерем дә бар Һауам да бар әле, һуларға. Мәңге йәшә, йәшнә тыуған телем! Үлемһеҙ бул- ошо теләгем! Саф башҡортса өләсәй тип,ана! Йүгереп йөрөй янда ейәнем... ________ Баязит Бикбай. Ерҙә кеше һөйәгенән Убалар үҫкән… Тел – тере шишмә - үлмәгән, Бөгөнгә еткән ! Шул тел менән тыуҙым,үҫтем, Торам бөгөн дә. Аңлай мине ғәзиз халҡым Туған телендә. Минең телем – тыуған ерем, Әсәм тауышы, Халҡымдың бай хазинаһы, Таҙа намыҫы ! Ерҙә халыҡ йәшәй икән,- Теле лә йәшәй ! Телен асҡанда, һәр бала Әйтәсәк «Әсәй !». Мин сикһеҙ хөрмәт итәмен Халҡымдың телен, Ә кем уны һаңға һуҡмай, Хурлай тик үҙен !.. #БашФонд#Башкортостан

ҺУҒЫШ Ҡаһармандар яһай заман Кеше үлтереүсенән, Мәжбүрилек, дусарлыҡтан Ҡорбан килтереүсенән. Ҡанлы алыштарҙа ала Әҙәм әҙәмдең йәнен... Еңеү хаҡы бына ошо Ҡорал тотҡан бәндәнең. Һөжүм итмәй, һәләк итмәй Хатта йыртҡыс үҙ затын: Айыу айыуын ашамай, Юлбарыҫ юлбарыҫын. Бойороусо бит бойорған, Донъяға биргән бурыс: Баҫҡынсыны һепереп ҡыра Мөҡәддәс, изге һуғыш. Кейек түгел, бәндә затын Ҡоторта һаман шайтан. Тетрәндерә йөрәгемде Илбаҫар булған ватан. Танһылыу Ҡарамышева

Ҡоллоҡ сире яман шул...🇷🇺 "Шайморатов", "Доставалов", Ике "Салауат Юлаев" - Былар милли батальондар, Ә төп дошман - украиндар... Украинды ҡырған һымаҡ Башҡортты ла ҡырған батша. Быны онотҡандар - ахмаҡ, Ҡоллоҡ сире яман башта. Йырҙар йырлап, гармун тартып Яуға китәләр башҡорттар. Хатындар ҡала оҙатып, Етем ҡалалар күп йорттар... Башҡорт кәмеһә күберәк , Түрәләргә шатлыҡ ҡына. Ерҙәр ҡалыр иркенерәк Түрәләрҙең үҙ халҡына... Кисә күрҙем интернетта: Мулла елә БМП - ла... Сит баҫыуҙар ике яҡта Уға ләғнәт уҡып ҡала... (Абай улы)

Миңә яуап яҙып бот сабыусыларҙы бары тик ҡуштанлыҡ менән шөғөлләнеүселәр тип аңлап уҡығыҙ.

Ике көн инде, был яҙманан һуң, ҡара ҡайғыға сумып, өмөтһөҙлөккә батып, ауыр уйҙарға ҡалып йөрөйөм... Тормошомда ныҡ буталһам, "халҡым" тип йөрөгәндә ирекле уйҙарым өсөн тегеләр ныҡ дөмбәҫләй башлаһа, Зөһрә апай, һинең менән һөйләшеп, кире кеше хәленә ҡайта инем. Һин миңә бер саҡ шулай тинең: "Улар һине таксист булып эшләргә мәжбүр итһә лә, күңелең менән таксисҡа әйләнмә!" Хатта, Францияла эмигранттар тормошонан ниндәйҙер миҫал да килтерҙең. Баҡтиһәң, ысынлап та, режиссер-йырсы була тороп та, таксист, йә ашнаҡсы булып эшләһәң дә, һынмаҫ рухты һаҡлау мөмкин икән. Дуҫтар ярҙамында етәксе булып, бер-ике грант алыусы булып, ҙур премияға дәғүә итеүсе булыуға ҡарағанда... Һинең рухың һынған көн, апай, минең рухи үлемем көнө... Ил инәһен илатҡан илдең киләсәге юҡ! Точно, как прежде не будет! Мәрйәм инәй һәр бер бөртөк башҡорт балаһы өсөн ғүмер буйы көрәште, тел белһен, урыҫлашһа - милләткә кире ҡайтһын, тип. Хәҙер килеп һин ошо инде ҙурайған балаларҙы үлемгә оҙатыу яҡлыһың?! "Ил" тигән булаһығыҙ, һаҡларға, тигеҙ. Ә ниңә беҙҙең мобилизацияланғандар башҡа төбәктәрҙән өс (!) тапҡыр артыҡ?! Нишләп тик башҡорттар һуң?!. Ҡуштау өсөн аңһыҙ халыҡтан һәм егеттәрҙән үс алыумы? Тик, ниңә, ул гениаль сценарийҙары буйынса Ҡуштауҙы Русфондҡа күсерҙеләр бит инде. Кемгә төртмә, НАТО янай тигән аргументтарынан башҡа икенсе аргумент юҡ. Хәҙер килеп янай инде, ә кем башланы был СВО-ны? Украина беҙҙең СВО арҡалы НАТОға инде. Беҙҙең республикала былай ҙа бәлә етерлек ине: башҡорттарҙың һаны кәмеүе, балаларҙың тел белмәүе, маңҡортлоҡ, үҙаллылыҡ булмау, алтындарыбыҙҙы талау... Тик хәҙер, Мәскәүҙән ебәрелгән радиактив карателдәр төркөмө етәкселегендә, халҡыбыҙҙы тура мәғәнәлә үлтерәләр! Мин сво башынан ҡаршы булдым, өгөтләнем! Минең яҙмаларымды уҡып, бер башҡорт ғүмерен һаҡлап алып ҡалһа - кешене үлемдән ҡотҡарыу сауабын бирәсәк Хоҙай Тәғәлә, иншалла. Ә һин был яҙыуҙан һуң ҡанға буялырға ҡурҡмайһыңмы? Повестка таратҡан, һайлауҙарҙа мутлыҡ эшләгән уҡытыусылар, тупаҫ агитация алып барған етәкселәр, һеҙ Алла язаһынан ҡурҡмайһығыҙмы? Үҙем ҡайғырам, тик һаман, өмөт барҙыр, бәлки киләсәктә төп баштарына ултыртыу өсөн, был ҡылығың тик ваҡытлыса ярамһаҡланыуҙыр, тип һине аҡларға маташам. Юҡ шул. Өмөт юҡ. Ҡыҙғанысҡа, яңылышам... Бәлки, һин "заложник"тыр? Бәлки, ультиматум ҡуйғандарҙыр һиңә?.. Тағы ла юҡ... Мин иҫәр! Сөнки һаман һиңә һәм һинең кеүектәргә, түрә булып ултырған интеллигенция вәкилдәренә, аҡлау эҙләйем. Зөһрә апай, дуҫыңа әйт, бюджет аҡсаһына сығарған китаптары ла, үҙен-үҙе маҡтауы ла, тарихты юйыуҙары ла һәм активистарҙы төрмәгә тығыуҙары ла - нәҫеленән ҡан һәм күҙ йәшен юймаясаҡ! Динһеҙ батша артынан һуҡыр барыусылар, бәддоға һеҙгә! Һин әйтешләй, без истерики ирҙәрен, улдарын, кейәүҙәрен ут эсенә ебәреп, үҙенең аңһыҙлығын, ҡараңғылығын, көсһөҙлөгөн яҡлар өсөн батша бойороғона сәпәкәйләгән, ирҙәренә "һин батыр, бар" тип ойоҡ бәйләп ултырған ҡатындар, күҙегеҙҙе асығыҙ! Аҡылығыҙға килегеҙ. Башҡа төбәк ҡатындары автобустарҙы әйләндереп, юлға арҡыры ятып, һәр бер ир өсөн көрәшә! Ә өнһөҙ Өфө ҡыуанып утҡа ул ташлай, ойоҡ бәйләй. Көслө ил ғәскәре өсөн - ыштан һәм марли ебәрә! Былай оҙон итеп түгел, ҡыҫҡаса ошолай ғына тип яҙырмын тигән инем: Азат, мине лә ал дуҫтар рәтеңә, мин дә етәксе була алам һәм ғүмер буйы йыйған абруйымды башҡорт егеттәрен күпләп үлемгә оҙатырға ярҙам итәсәкмен, тип... Тәүбә! Барлыҡ мәҙәниәткә һинең дуҫыңдың хужа булып ултырыуы - Радий ағайҙың был өлкәгә төкөрөп ҡарауынан ғына. Ҙур түрәнең ниәте башҡа - ил байлығын батшаға һәм уның яҡындарына тиҙ арала законлы рәүештә биреү. Һәм был гениаль план инде үтәлде тигән һүҙ! Афарин! Башҡортса диктанттар , тел сарлаған бөтмәҫ саралар, ҡайтанан терелткән геройҙар - бер аҙ ҡалған интеллегенция күҙенә саң өрөү, уларҙың ҡулдары менән планды артабан атҡарыу өсөн генә. ...Бәлки һинең "дуҫ" ваҡытлыса ярамһаҡланып йөрөп киләсәктә Башҡортостанға үҙаллылыҡ яулашыр?! Юҡ. Мин ахмаҡ! RIP Минзаля Яхина 15.06.1981- 03.10.2022.

Мин һикереп тороп, әсе ҡысҡырып, Зәлифә апайыма ярҙамға ташландым, ләкин ҡарт әйлә­нә биреп, шул ҡәҙәре итеп башыма тондорҙо - шунда уҡ күҙ алдарым ҡараңғыланып китеп, упҡынға осҡандай булдым. Бөтә тәнем ҡалтырап, өшөп, аңыма килдем. Тәүҙә ҡайҙа икәнемде төшөнмәһәм дә, һуңыраҡ, еҫтәге иҙән ярыҡтарынан төшкән яҡты­лыҡты шәйләп, үҙемдең һал-ҡын баҙҙа ятыуымды аңланым. Башым яры­лып ауырта ине. Мин: "Сығарығыҙ бынан!”- тип ҡысҡырырға тотон­дом. Бер аҙҙан баҙ ҡапҡасы асылып китте һәм унда ҡарттың башы күренде. “Аҡыраһы булма! Апайың хәйер йыйып килгәс сығарырбыҙ”, - тип ҡапҡасты кире ябып ҡуйҙы. Мин ергә сүгәләнем. Бер аҙ­ҙан ҡарттың шымыраҡ тауыш менән: “Бир шуңа берәй нәмә, йә иһә дөмөгөп ҡуйыр,”- тип ҡатынына өндәшкәнен ишетеп ҡалдым. Яңынан баҙ ҡапҡасы асылды һәм ҡатын: “Мә, кимер!”- тип миңә ҙур бер һөйәк һондо. Мин уны үрелеп алдым да, тотоп торған нәмәмдең кеше ҡулы икәнен, бигерәк тә баш бармағы төбөндә бик тә таныш ҙур ҡара миңде күреп, ҡапылдан ҡотом алынып, ергә атып бәрҙем һәм мине күпме етәкләп йөрөткән, иркәләп биттәремдән, сәстәремдән һыйпаған ҡулдан сирҡанып, ҡурҡып, баҙ мөйөшөнә һырын-дым. Ҡапылдан күңелем болға-нып, башым әйләнеп китте, мин тағы аңым­ды юғалтҡанмын. Иҫемә килгәс, барыһын да хәтерләп, шым ғына иланым да, иланым. Апайымды һуйып ашаған кешеләрҙән үс алыу теләгенә мине лә шундай яҙмыш көткәнен аңлау, үҙемде йәлләү, ҡурҡыу тойғоһо килеп ҡушылып, йөрәгем өҙгөләнде. Ҡарттың өҫ­тән ишетелгән: "Бәләһенән - баш-аяҡ - быны-һын да эшкәртеп ҡу­йырға кәрәк,”- тигән һүҙҙәре ҡапыл айнытып ебәрҙе. Сығырға бойорғанда башымда нисек тә был йыртҡыстар ҡулынан ысҡыныу теләге генә ине. Ҡарт мине һөйрәп тигәндәй алды ла, иҙәнгә йығып һалды һәм һыңар ҡулы менән ҡатыны һоноп торған бысаҡҡа үрелде. Шул саҡ йән асыу менән тештәремде ҡарттың беләгенә батырҙым. Ул әсе һүгенеп, ҡулын ысҡындырыу менән, һикереп тороп, ҡарындыҡ эленгән тәҙрә аша тышҡы ҡараңғылыҡҡа һикерҙем, һәм, күҙемә аҡ-ҡара күренмәй, хәлем бөтөп тәгәрәгәнсе йүгерҙөм дә йүгерҙем. Иртәгеһен бер ҙур ғына ауылға барып сыҡтым. Унда етем бала­ларҙы йыйып йөрөүселәргә юлыҡтым. Унан инде детдом, аҙаҡ слесарь һөнәрен алып, ғүмерем буйы трактор заводында эшләнем. Ул бик тә аяныслы хикәйәтен Һөйләп бөткәндә ауылға килеп ингән инек инде. - Бына ул ҡәһәрле йорт урыны! - тип ҡарт сүп-сар өйөмөнә күрһәтте. Беҙ уға ҡарап бер аҙға тын ҡалдыҡ. Минең күҙ алдын­дан ул һөйләгән ваҡиға теҙелешеп үткәндәй булды. - Мин бында бер-ике рәт килеп киттем инде. Бер килеүемдә хужалары тураһында кешеләрҙән һорашҡас, теге ҡатындың аҡылдан яҙыуын, аҙаҡ өйҙәренә йәшен атып, шунда ире менән бергә янып үлеүҙәрен әйткән инеләр, Хоҙай Тәғәлә ундай ҡәбәхәттәрҙе ер йөҙөндә йәшәтергә теләмәгән, күрәһең. Сүплектәрендә әллә күпме балалар һөйәктәре тапҡандар. Бер апайымды ғына кимермәгән­дәр бәдбәхеттәр. - Ҡарт тағы тын ҡалды. Аҙаҡ ҡулындағы гөлләмәгә ҡарап, бер аҙ урынында тапанып торҙо ла, уны бер яҡ ситтәрәк үҫкән ҡайын төбөнә алып барып һалды. Һәм йәшкәҙәгән күҙҙәрен Һөрткөләп: - Апайыма тип килтергән сәскәләрҙе Һалырға урыны ла юҡ бит! Һөйәктәре ятҡан был нигеҙгә һалһаң - ҡәһәрле йортто, уның ху­жаларын хөрмәтләгән һымаҡ була, һалмаһаң апайымдың рухын их­тирам итмәгәндәй… - тип ҡуйҙы. - Ирек, азатлыҡ тигән булып миллионлаған кешеләрҙең тиктәҫ­кә ҡандарын ҡойҙолар. Ниндәй азатлыҡ булһын - батша ҡоллоғо­нан совет ҡоллоғона эләктек! Егерме берҙәге аслыҡ та шул ва­ҡыттағы кешеләрҙең вәхшилеге өсөн Хоҙайҙың ебәргән язаһы ул!… Мин быларҙы, улым, беҙҙең ниндәй әсе яҙмыш кисергәнде белһен­дәр тип һөйләнем. Гәзиткә яҙған инем - баҫманылар. Совет илен­дә бындай хәлдәр булырға тейеш түгел, әллә кеше ышанмаҫтайҙы ысын булһа ла һөйләмә тинеләр. Ә, зрә… - тип юлдашым хушла­шып, кире станцияға табан атланы. Мин, бер ҡайын төбөндә ятҡан сәскәләргә, бер башын баҫып һалмаҡ ҡына атлаған ҡартҡа ҡарап, оҙаҡ ҡына баҫып торҙом. Бала саҡта уҡ ҡайғы-хәсрәт кисергән, әлеге мәлдә танышбулмаған кешегә заманына күрә (81 - се йыл ғына ине бит) ҡыйыу һүҙҙәр һөйләй алған кешегә һоҡланыу ҙа, ихтирам да күңелемде билә­гән ине минең. МӨҘӘРИС БАГАЕВ. 21 се йыл башҡорҡ халҡына геноцид тураһында хикәйә!

Сәскәләрҙе ҡайҙа һалайым? (булған хәл) Бынан ике тиҫтә йыл элек булған ине был хәл. Миңә йомош менән Өфөгә бик үк йыраҡ ятмаған Дим буйындағы ауылға барырға тура килде. Бәләкәй генә станцияла электричканан төшөп ҡалдым һәм минең менән килгән пассажирҙарҙан ауылға нисегерәк барырға икәнен белешә башланым. Юлаусыларҙың береһе - бөхтә генә ке­йенгән етмеш йәштәрҙәге ҡарт: - Улым, мин дә шунда барам. Бик ҡабаланмаһаң - бергә атларбыҙ, - тине. Беҙ ҡырсынташ түшәлгән юлдан алға атланыҡ, юлдашымдың ҡулындағы гөлләмәһенән башҡа йөгө юҡ, аҙымдары ырамлы ғына. Ул шу­да уҡ кем, ҡайҙан булыуымды белешеп алды. Мин дә үҙ сиратымда уның ни эш бөтөрөп йөрөүен һораштым. Ҡарт минең һора-уыма ҡапыл­дан ғына яуап бирергә ашыҡманы. Тик: - Силәбенән киләм әле. Ул ауылда йомошом бар ҙа, юҡ та һымаҡ, - тип ҡуйҙы. Мин аптырай биреп уға ҡарап ҡуйҙым. Бер аҙ атлағас, аҡрын ғына һөйләп алып китте: - Был яҡтарға беренсе тапҡыр 11 йәшемдә аяҡ баҫтым мин. Дөрөҫөрәге аслыҡ ҡыуып килтерҙе. Уғаса Өфөлә йәшәнек. Атай гер­ман һуғышынан ҡайтманы. Әсәй, минән ике йәшкә өлкән Зәлифә апайым менән өсәүләшеп бер иҫке генә йортта көн күрҙек. Әсәйебеҙ иҫән саҡта йән аҫырарлыҡ ҡына аҙыҡ таба ине әле. Анау егер­ме беренсе йылғы йотлоҡ башланғас та нәмә булһа ла табып, ҡарыныбыҙҙы буш тотмаҫҡа тырышты. Үҙ ауыҙынан өҙөп беҙгә ҡаптырғандыр инде, бахырҡай. Ҡурылып, ҡаҡ һөйәккә генә ҡалып, шул йылдың йәй аҙағында үлеп китте. Унан айырылғас, беҙгә хәйерсе тоҡсайы аҫыуҙан башҡа сара ҡалманы, меңәрләгән бүтән балалар рәтендә апайым менән мин дә ауылдарға сығып киттек. Әлбиттә, унда ла әҙерләп ҡуймағандар ине. Аслыҡ бөтә ерҙә тулы хужа. Ҡайҙа барма - һәләмәгә төрөнгән ҡоро һөлдә лә, йоторҙай булып ҡараған ас күҙҙәр. Әммә беҙҙең бәхеткә хәлле генә булған, йо­март күңеллеләр ҙә осраштырғылап торҙо. Һуҡрана-һуҡрана булһа ла буш сығармаҫҡа тырышалар ине. Уларҙы ла аңларға була. Беҙ, хәйерселер, күмәк - берәүҙәр сығып өлгөрмәй - икенселәр килеп инә. Һәммәһенең тамағын туйҙыра башлаһа, иртәгәһен үҙҙә­ре шул хәлгә төшәсәк. Китаптарҙа байҙарҙы ҡомһоҙ тип яҙалар, әммә беҙҙең ғүмерҙе ана шулар һаҡлап ҡалды ла инде. Әлбиттә, ҡапҡаларына яҡын ебәрмәй, эттәрен һөсләгәндәре лә булды. Әммә улары беҙҙең бәхеткә һирәк ине. Ошондай көҙгө һалҡын көндәрҙең береһендә, кисләтеп кенә, бы­на ошо беҙ китеп барған ауылға килеп индек. Башҡаларынан айы­рылыбыраҡ иң ситтә ултырған бер иҫке генә өйҙөң ишеген шаҡы­ныҡ. Яуап биреүсе булмағас, уны асып, эскә атланыҡ. Шунда уҡ танауға татлы һурпа еҫе килеп бәрелде. Ярым ҡараңғы өй эсенә инеү менән оло йәштәрҙәге ҡатындың ҡоштабаҡ күтәреп мейес алдына уҙғанын шәйләп ҡалдым. Ә оҙон һаҡаллы ҡарты һикеләге ашъяулыҡ өҫтөнә тунын ҡаплап маташа ине. Беҙ уларҙың аш-һыуҙарын йәшергәндәрен аңлап, уңайһыҙланыбырак та киттек. Инеү менән Зәлифә апайым ялбарыулы тауышы менән: ‘’Хоҙай хаҡы өсөн етем­дәргә бер йотом һыу, бер ҡабым ризыҡ бүлһәгеҙсе…” - тип телә­нергә лә кереште. Ҡарт уҫал күҙҙәре менән беҙҙе баштан-аяҡ ҡа­рап сыҡты ла, ҡатынын саҡырып алып, ҡолағына ниҙер шыбырланы. Аҙаҡ йылмайғандай итте һәм йомшаҡ тауыш менән: “ Үтегеҙ балалар, Алла ни биргән - шуның менән уртаҡлашырбыҙ", - тип беҙгә өндәште. Ул арала ҡатыны, беҙгә күрһәтмәҫкә тырышып, ашъяулыҡты әйберҙәре менән бергә төрөп алып, мейес яғына алып сыҡты. Аҙаҡ, һикегә бер сепрәк киҫәге түшәп, ҡоштабаҡты сығарып ултыртты. Апайым менән икәү, һике ситенә генә терәлеп, сөскөлт тәм килгән һурпаны һемерергә тотондоҡ. Ул арала ҡараңғы ла төштө. ‘’Ошонда булһа ла ятып, йоҡлап сығырһығыҙ,”- тип ҡарт иҙәнгә иҫке бишмәт ташланы. Беҙҙең ҡыуанысыбыҙҙың сиге юҡ ине. Ҡорһаҡтарыбыҙ тул­ғас ни - ятыу менән йоҡлап та киттек. - Ҡарт һүҙенән туҡтаны һәм бер аҙ шым атлағас, ауыр көрһөнөп, һүҙен дауам итте. - Апа­йымдың сыйылдап ҡысҡырыуына ҡурҡып, уянып киттем. Тәүҙә ни бул­ғанын да аңламай торҙом, аҙаҡ, тоноҡ ҡына сыра яҡтыһында, һикегә һуҙып һалынған апайымдың өҫтөнә атланған ҡарттың уны бау ме­нән сырмауын, ә ҡатынының бисараны ҡысҡыртмаҫҡа тырышып, ауы­ҙын ҡапларға маташыуын күреп ҡалдым.

Баҫҡынсының һүҙен тыңлап Яуға барма, башҡортом. Кемгә ҡалыр, шуны аңла, Үҙ ғаиләң һәм йортоң?... Ҡәҙер күрмәй үҙ илеңдә Туҡмалып, йәбер күреп. Йөрөрһөңме сит-ят ерҙә Һуғышып, күкрәк киреп? Украиндар беҙҙең өсөн Һис тә дошман түгел дә . Кәрәк булыр, башҡорт, көсөң Тыуып үҫкән Илеңдә! (Р.Абайдулла) Март, 2022 йыл

Ҡурайсы егет, Юлай Касимов Всероссийский музыкальный проект "ЭтноLife"та Ҡатнаша. Әлеге ваҡытта тауыш биреү этабы бара. Юлай өсөнсө урында бара. Әйҙәгеҙ, бергәләп тауыш бирәйек. Ҡурай данын таратайыҡ. Тауыштарҙы көн һайын бирергә була. https://concours.nazaccent.ru/etnolife/text/4485/

🙆‍♂🤷‍♂🙅‍♂ Тәүбә итер инем дә ул, әмәл юҡ, Хата тип һанарлыҡ бер ғәмәл юҡ. Сигенеп тә кире яһарлыҡ аҙым юҡ, Яғып кире тултырырлыҡ ҡағыҙым юҡ, Сыйып ҡабат яҙа торған хәреф юҡ, Был доньянан ҡабатлатыр дәрес юҡ, Йотоп яҡшырағын әйтер һүҙем юҡ, Күмеп тәрәнерәк һалыр эҙем юҡ, Һурып турарағын ҡатыр ҡаҙаҡ юҡ, Асып нығырағын элер йоҙаҡ юҡ, Һүтеп кире бәйләү көткән төйөн юҡ, Иҫтән юйып ҡабат отор көйөм юҡ, Йәлләп кире ебәрерлек кейек юҡ, Шөкөр, хатта нахаҡ ғәйеп юҡ, Йырҙарымда бер сафсата юҡ, Үкендерә алған хата юҡ, Бер уйлаһаң, оло кинәнес. Ник һуң әле улай үкенес? #ҒәзизӘбделмәнов 🤍Һин.Шиғыр.Донъя