Oʻzbekoyim

Чунки, биз яшаётган жамиятда анъаналар ҳукмрон, аммо ўқиш ва илм олиш учун гоҳида жамият анъаналарига қарши боришга тўғри келади. Бундан қўрқмаслик керак. Иккинчи китоб, 2015 йилда нашр қилинган татар ёзувчиси Гузель Яхинанинг Зулейха открывает глаза асари. Бу роман 1930 йилларда қулоқлаштириш сиёсати ҳақида ёзилган тарихий асардир. Нафақат татар аёллари, балки совет даврини бошидан кечирган бувиларимизнинг тақдири ҳақида ҳам дейиш мумкин. Чунки, романда оддий мусулмон аёлининг совет аёлига трансформацияси жуда яхши очиб берилган. Иккала асар ҳам аёллик кучи ҳақида бўлиб, инсонни қайси ёшда бўлишидан қатъий назар ўз орзулари учун курашишга чорлайди.

Ўзбекойим: Аёл олимадан нима ҳам сўраш мумкин, албатта қўшиқ эмас. Қайси китобларни аёллар, умуман, ўқувчилар учун тавсия қилиш мумкин? Дилноза: Сўнгги йилларда чиққан китоблардан қуйидагиларни тавсия қилган бўлардим: Биринчиси 2018 йили нашр қилинган Educated, деб номланган китоб. Бу асар бир йил ўтиб, рус тилига Ученица номи билан таржима қилинди. Унинг муаллифи Тара Вестовер бўлиб, у Америкада мормонлар оиласида катта бўлган. Мормонлар шундай бир консерватив диний гуруҳки, улар замонавий технология ва медицина ютуқларидан фойдаланишни рад этади. Фарзандларини одатда мактабга жўнатмай, уларга ўзлари уйда, асосан, диний таълим беришади. Тара Вестовер ҳам шундай катта бўлган. Бироқ ўқишга ва илм олишга бўлган қизиқиши уни анъаналарга қарши чиқишга ундайди. У биринчи марта синфхонага 17 ёшида кириб келган. Йиллар ўтиб Кембридж университетида тарих бўйича докторлик диссертациясини ҳимоя қилган. Мазкур китоб шу муваффақиятга эришиш учун турли қийинчиликлардан ўтган Тара ҳақидадир. Қизларимизга бу китоб ёқади.

Ўзбекойим: Дунёнинг қайси кутубхонаси сизда катта таассурот қолдирди, қайси кутубхонада ишлашни хуш кўрдингиз? Дилноза: Бонн университети синология бўлимидаги иш кабинетим. Кутубхонадаги китоблар илмий ходимларнинг хоналарида мавзу ва даврига қараб жойлаштириб чиқилган. Бу менинг севимли кутубхонам эди. Ўзбекойим: Сиз умумэътироф этилган олималардан бирисиз. Бундай чўққиларга чиқиш учун эндигина шарқшуносликни битираётган қизларга нималарни маслаҳат берган бўлардингиз. Дилноза: Орзулари ва илми учун курашишни ҳамда ўзларига ишонишларини маслаҳат берар эдим.

2021 йилда ҳамма Парижга бориши шарт Ўзбекойим: Келажакда режалар ҳақида суҳбатлашсак. Францияга боришингиздан мақсад? Шу ҳақида қисқача маълумот берсангиз. Дилноза: Франциядаги лойиҳам бевосита илмий ишим билан боғлиқ. Ҳозирги кунда Қорахонийлар даврида Буюк Ипак йўли тарихига бағишланган илмий монография устида иш олиб бормоқдаман. Парижда китобимни якунлаб келишим керак. Ҳозирги замонда халқаро илм-фан тили – инглиз тили. Шу туфайли, китобим ҳам инглиз тилида нашр қилиниши режалаштирилган. Париж хақида гапирар эканмиз, 2021 йилда ҳамма Парижга бориши шарт. Негаки, 2021 йил кузида Парижда Лувр музейида “Буюк Ипак йўлида цивилизациялар ва маданиятлар”, деб номланган Ўзбекистоннинг қадимги ва ўрта асрлар даври тарихига бағишланган йирик кўргазма бўлиб ўтади. Кўргазмада Ўзбекистон музейларида сақланаётган ноёб осори-атиқалар намойиш этилади. Кўргазмага тайёргарликда Лувр музейининг етакчи экспертлари, шунингдек, ЎзР ФА Санъатшунослик институти илмий ходимлари иштирок этмоқда. Лувр музейига ҳар йили миллионлаб одам ташриф буюради. Тасаввур қилинг-а, ушбу кўргазма орқали бутун дунёдан неча киши тарихимиз хақида маълумотга эга бўлади. Бундай тарихий ҳодисани қандай қилиб ўтказиб юбориш мумкин?!

Ўзбекойим: Нима учун тарих соҳасини танладингиз. Тарих сиз учун нима? Дилноза: Ўзбекистонликлар тарихга қизиқувчанлиги билан ажралиб туришади. Агар бирор бир суҳбатдошим тарихчи эканлигимни билиб қолса, одатда тарихий саволлар билан кўмиб ташлайди. Мен ҳам тарихга ёшлигимдан қизиққанман. Индиана Джонс фильмларини кўриб катта бўлганман. Тарихчи-археологнинг ҳаёти шундай саргузаштларга бой бўлади, деб ўйлардим. Машҳур тарихчи ва археологларнинг ҳаёти ҳам буни тасдиқлар эди. Жаҳон тарихи фанида афсонавий Троя шаҳрини топган Генрих Шлиман ёки қадимги Миср иероглифлари сирларини очиб берган Франсуа Шампальон хақида ўқиганимизда, тарих – бу топилма эканлигини англаб етганман.

Иккинчидан, ёшга боғлиқ эмас. Янги тилни 80 ёшда ҳам ўрганиш мумкин. Муҳими, олдингизда мақсад бўлиши керак. Мен хорижий тилларни илмий ишим учун ўрганаман. Масалан, Францияга кетишимни билгач, француз тилини ўргана бошладим. Бу мен учун яхшигина мотивация. Бироқ кимдир француз адабиётини ёки санъатини яхши кўриши мумкин. Шу туфайли, кимдир Жорж Санд ва Ги де Мопассан асарларини оригинал тилда ўқиш учун француз тилини ўрганар. Яна кимдир Джо Дассен ва Эдит Пиаф қўшиқлари нима хақида эканлигини тушуниш учун тил ўрганаётгандир. Кимдир Францияда ўқишни истар ва ҳоказо. Хуллас, олдингизга қўйган мақсад абстракт бўлмаслиги керак. Илмий иш қилиш масаласига келсак, кўп бошлаб қўйган мақола ва бобларим бор, ҳатто йиллаб ётган ғояларим бор. Албатта, ҳамманинг ўз индивидуал ёндашуви мавжуд. Мен ҳар куни камида бир сатр ёзилсин, деган услубда ишлашга ҳаракат қиламан. Кейинчалик шу фикримни ўчириб ташлашим мумкин, бу – муҳим эмас. Бошида узуқ-юлуқ гаплардан жумлалар ёки мақола чиқиши қийин, лекин таҳрир давомида бу тўғирланадиган табиий жараён, деб қараш лозим.

Тил ўрганиш ёш ва иқтидорга боғлиқ эмас Ўзбекойим: Дилноза, тил ўрганиш жараёнига ҳам тўхталсак, илмий ишдан ташқари сиз яна полиглотсиз! Яқин кунларда икки йилга Парижга учиб кетасиз, бунинг учун француз тилини ўргандингиз, бу қийин эмасми? Адашмасам бу сизнинг 8- тилингиз? Дилноза: Ҳа, агар рус ва ўзбек тилларини ҳисобласак, бу – саккизинчи тилим. Тил ўрганиш мен учун хобби. Тил ўрганганимда мен илмий ишимдан дам оламан. Ўзбекойим: Биламизки, китоб ўқиш бошида бу иштиёқ, кейин машаққатга айланади. Чунки сиз бирор-бир мақсадни қўясиз ва унга эришмоқчи бўласиз, сизда шу жараёнлар қандай кечади? Тилни кўпчилик худди диетага ўхшаб душанбадан ёки бугундан бошлайман ўрганишни дейди, лекин орқага қолдиради. Сизнинг қиёфангизда биз умуман бошқа аксни кўрмоқдамиз Дилноза: Тил масаласида икки нарсага урғу бериб ўтишим керак. Биринчидан, кўпчилик тил ўрганишни иқтидор билан боғлайди. Аслида бундай эмас. Тилшунослар бунга шундай жавоб беришади: ўзингни тилингни ўргана олдингми, демак бошқа тилни ҳам ўргана оласан.

Шунда мен ўзбек эканлигимни ва албатта, ўзбек тилини билишим кераклигини тушунганман. Шу тариқа, бошланғич синфларни Абдулла Авлоний номидаги 40-мактабда ўқиганман. Бу мактабнинг бошқа ўзбек мактабларидан фарқли тарафи шунда эдики, ўзбек тили бу ерда кирилл ёзуви билан параллел араб ёзувида ҳам ўқитилар эди. Ўзгача ёзув, умуман бошқа дунё. Бу ёзувни нимагадир гулларга ўхшатганман. Балки шунинг учун уни ўрганишда қийналмаганман. Энди китоблардаги чизмалар фақат нақш эмаслигини, уларнинг ҳар бири маъно англатишини тушуниб етдим. Бу менга бир дунё мароқ берган эди. Шунда мен янги ёзув ва тилларни ўрганиш қанчалик завқли эканлигини ҳис қилганман. Кейинчалик шарқшунослик соҳасини касб сифатида танлашимда ҳам бу омил таъсир қилган. Лекин аслида бошқа миллат вакилларидан ажралиб туришимизни 25 ёшимда биринчи марта хорижга чиққанимда ҳис қилганман. Аспирантуранинг иккинчи курсида ДААД стипендияси билан Германияда ўқиган эдим. Ўзбекойим: Қўрқмасдан бир йилга кетганмисиз? Дилноза: Ёшликда сиз қўрқмас экансиз, қизиқишингиз ҳамма нарсадан устун бўлар экан. Ўзбеклар ким? Ўзбекистон қаерда? Бир йил давомида халқимиз, маданиятимиз, давлатимиз хақида кўп саволлар берилган эди ва беихтиёр сиз бу саволларга жавоб қидиришни бошлар экансиз. Бошқаларга нималарни гапириб бериш мумкин, қандай маълумотлар уларга қизиқ, биз киммиз, деган саволлар сизни ўйлантириб қўяр экан. Ўзбекойим: Ўзбек миллатига хос яхши ва ёмон хислатлар? Дилноза: Саволни биринчи эшитганимда хаёлга келган жавоб, ўзбекларга хос яхши хислатдан бўлган катталарни ҳурмат қилиш одатимиз менга ёқади, лекин айни дамнинг ўзида ёшларни баъзида иззат қилишни билмаймиз. Масалан, иш жараёнида ёш мутахассисларни жиддий қабул қилмаслик ҳолатлари кўп кузатилади. Агар ёш мутахассис аёл киши бўлса вазият янада мураккаблашади. Негаки, жамиятимизда аёл кишининг карьера қилиши ҳар доим ҳам қўллаб қувватланмайди. Ҳаттоки, қиз боланинг, айниқса, хорижий давлатларда ўқишига тўсиқлар мавжуд. Бундай ҳолларда “қиз бола ўқиб, шаҳар олиб берармиди”, деган мақолни кўп қўллаймиз. Халқимизнниг бу хислати менга ёқмайди. Бу мақол эскириб, қўлламдан чиқиб кетишини истаган бўлардим.

Гулларга ўхшаган ёзувни ўрганишим мени ўзбек эканлигимни англашда биринчи қадам эди. Ўзбекойим: Дилноза, авваломбор, сафар олди, вақт ажратиб учрашувга келганиз учун миннатдорман. Биринчи саволим миллат билан боғлиқ. Ўзбекчилик сиз учун нима, ўзи қачон англагансиз ўзбек эканлигизни? Дилноза: Жудаям яхши савол. Тўғриси, бу саволни берганингизда, бу ҳақида ҳеч қачон ўйлаб кўрмаганлигимни англадим. Тасаввуримизда биз ҳар доим ўзбек эканлигимизни билгандек туюлади. Айниқса, ёшликда, бунга эътибор берилмайди. Совет пайтида туғилганман, рус тилидаги боғчага борганман. Ёнимда турли миллат вакиллари: корейс, рус, яҳудий, ўзбек, татарлар бор эди. Бизда ҳеч қачон миллат ҳақида, сизлар кимсизлар деган савол-жавоблар бўлмаган. Мулоқот тилимиз рус тили эди. Ўзбек учун ўзбек тилини билиш нақадар муҳимлигини эса, мактабга чиққишдан олдин англаганман. Негаки, шу пайтда оиламизда мени қайси тилдаги мактабга бериш масаласи муҳокама қилинар эди. Ота-онам чуқур ўйлаб, мени ўзбек тилидаги мактабга беришга қарор қилишди.

Хитойшунос Дилноза Дутураева: Тарих – мен учун топилма Илмни Хитойга бориб бўлса ҳам ўрганинг Муҳаммад (с.а.в.). Ўзбекойимнинг биринчи суҳбатдоши Ўзбекистон Республикаси Тарих институти катта илмий ходими тарих фанлари номзоди Дилноза Дутураева. Дилноза Дутураева Тошкент давлат шарқшунослик институтини битирган. ЎзР ФА Тарих институти аспирантураси ва Германиянинг Бонн университети постдокторантурасида ўқишни давом эттирган. АҚШ, Европа ва Хитойнинг бир қатор университетларида илмий тадқиқотлар олиб борган. Илмий ишлари учун бир неча республика ва халқаро мукофот ҳамда стипендиялар билан тақдирланган. Жумладан, у Алишер Навоий номидаги давлат стипендиати, “Ўзбекистон белгиси” кўкрак нишони совриндори, Германиянинг Александр фон Гумбольдт илмий-тадқиқот гранти ва МДҲга аъзо давлатларнинг гуманитар ҳамкорлик бўйича давлатлараро жамғармасининг “Содружество дебютов” илмий мукофоти лауреати. 2020 йилда Франциянинг Ижтимоий фанлар олий мактабида илмий лойиҳа учун Парижга кетаётган ўзбек олимаси.

Талабларга биноан илк суҳбатдош - олима!

Ассалому алайкум ушбу рукндаги биринчи суҳбатнинг таҳрир ишлари тугалланмоқда. Унгача кейинги суҳбатдош учун сўровнома жўнатдим. Жавобларингизни кутмоқдаман.