Azatlıq Radiosı | Азатлык Радиосы

АКШ президенты Доналд Трамп Иран җитәкчелеге Вашингтон белән сөйләшүләр уздырырга тели дип белдерде. Бу хакта ул 11 гыйнварда Air Force One очкычында журналистларга әйтте. "Без алар белән очраша алабыз. Очрашу оештырыла", диде Трамп. Ул шулай ук, АКШка "очрашу алдыннан гамәл кылырга туры килүе дә ихтимал" дип өстәде, ләкин тулырак мәгълүмат бирмәде. 10 гыйнварда Трамп Truth Social социаль челтәрендә АКШ иреккә омтылган Иранга "ярдәм итәргә әзер" дип язды. The New York Times газетасы хәрби даирәләрдәге чыганакларына сылтама белән, соңгы берничә көндә АКШ президентын Иранга каршы хәрби һөҗүмнәрнең берничә варианты белән таныштырганнарын, әмма әлегә соңгы карар кабул ителмәвен хәбәр итте. Иран хакимиятләре һәлак булганнар һәм кулга алынганнар саны турында рәсми мәгълүмат бирми. Хокук яклаучылар төрле саннар китерә. Human Rights Activists News Agency (HRANA) хокук яклау оешмасы мәгълүматларынча, 11 гыйнварга протестлар башланганнан бирле 544 кеше һәлак булган, шул исәптән сигез бала, 47 хәрби хезмәткәр һәм тәртип саклау оешмалары вәкилләре. Массакүләм мәгълүмат чаралары чыганаклары һәм Telegram-каналлар меңләгән кешенең һәлак булуы турында яза, әмма бу мәгълүматларны рәсми рәвештә раслау мөмкин түгел. Хокук яклау оешмалары интернетның тулысынча сүндерелүе һәм мәгълүматка керүгә кырыс чикләүләр кертелүе мәгълүмат җыюны һәм аны тикшерүне җитди кыенлаштыра дип билгели. NetBlocks сайты мәгълүматларынча, Иранда интернет инде ким дигәндә 84 сәгать эшләми. Тулырак 👉монда укыгыз. @azatliqradiosi

Көн язмасы: Ике Татарстан. Авыл җирендә яшәүче кеше өчен сугышта һәлак булу куркынычы Казан кешесенә караганда дүрт-биш тапкырга югарырак Сугыштан әйләнеп кайтмау куркынычы авыл-районнарда яшәүчеләр өчен казанларга караганда дүрт-биш тапкырга югарырак. Республика өчен төп югалтулар 35–44 яшьтәге ир-атларга, ягъни эшче кулларга туры килде. Алар өчен контракт хезмәте үлем куркынычы белән яный, шул ук вакытта ул социаль күтәрелү өчен бердәнбер мөмкинлек. "Idel.Реалии" Украинадагы сугышта республикадагы югалтулар нинди булуын ачыклау максатыннан, "Погибшие из Татарстана" Telegram- каналы мәгълүматларын, үз статистикасын һәм Азатлык Радиосы мәгълүматларын анализлады. Өч исемлектә дә үлгәннәр саны аз гына аерылып торса да, статистика охшаш. Шулай итеп, Татарстаннан һәлак булучыларның уртача һәм медиан яше сугыш башланганнан бирле — 39 яшь. Татарстаннан һәлак булганнарның якынча 40 проценты — 35–44 яшьтәге ир-атлар. Тагын 29 проценты — 45 яшьтән өлкәнрәкләр. Димәк, төп басым хезмәткә яраклы яшьтә булган ир-атларга (35–44 яшь) туры килгән. Бу яшь төркемендә югалтулар 18–24 яшьтәге ир-атлар арасындагы югалтулардан биш тапкыр күбрәк. Тулырак👉Азатлык Радиосы сәхифәсендә укыгыз @azatliqradiosi

Хәерле иртә, хөрмәтле укучылар. Бүген 12 гыйнвар, дүшәмбе, әлеге сәгатькә булган кайбер хәбәрләрне барлыйк: 🔸Ирандагы протестларны җитәкләгән Реза Пәһләви беренче мөмкинлек булуга ук илгә кайтырга әзер булуын һәм инде күчеш хөкүмәте төзүне планлаштыруын белдерде. Бу хакта ул Fox News телеканалы эфирында сөйләде. 🔸Израил Хәмәс контролендә булган Гәззә сызыгы җирләрендә яңа җир өсте хәрби чарасын үткәрү планын эшли. Бу хакта чыганакларга сылтама белән The Times of Israel һәм The Wall Street Journal яза. Моның сәбәбе итеп Хәмәсның коралсызланудан баш тартуы атала. Коралсызлану тынычлык килешүендә каралган иде. 🔸Русия армиясенең Украинаның Одесса шәһәренә һөҗүмендә ике кеше, Днепропетровски өлкәсенә һөҗүмдә бер кеше яраланган дип хәбәр итә җирле хакимият вәкилләре. 🔸Британия хөкүмәте махсус Украина өчен яңа тактик баллистик ракетлар җитештерә башлаячагын белдерде. Алар 200 килограмм авырлыктагы атом булмаган чукмарларны йөртә һәм 500 километрга кадәр ераклыктагы һәдәфләргә һөҗүм итә алачак. 🔸Мурмански өлкәсенең Оленегорски шәһәрендәге нефть базасында АИ-95 маркалы бензинның 80 тоннасы түгелгән. Бу хакта төбәкнең Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы (МЧС) идарәсе хәбәр итте. Оешма белдерүенчә, сәбәбе бензин саклау мичкәсе белән бәйле торбаның герметикасына зыян килгән. @azatliqradiosi

🔥Азатлык Радиосы күзлегеннән – атнаның төп хәбәрләре Барлык хәбәрләрне тулырак безнең Telegram-каналда укып барыгыз. @azatliqradiosi

Көн язмасы: 2025 ел сугыш өчен иң канкоешлы ел булдымы? Татарстан һәм Башкортстан югалтулары 2025 ел – Русиянең Украинага каршы алып барылган сугышның дүртенче елы. 24 февраль көнне сугыш башлануга 4 ел тулачак. Ел дәвамында АКШ президенты Доналд Трампның…

2025 ел Башкортстан өчен сәяси хөкем карарлары һәм репрессияләрне арттыру, кешеләрне авызлыклау елы булды. Урам протестлары тарихта калды, әмма алар өчен җәза алу ел дәвамында тукталмады. Кешеләргә җинаять эшләре дәвам итте, иректән мәхрүм итү карарлары чыгарылды, бәйсез матбугатка басым туктамады. Тулырак 👉безнең мәкаләдә укыгыз.

Төмән рәссамы татарча өстәл уенын булдырган Төмәндә яшәүче рәссам Нара Биккина татар мәдәниятен таныту өчен "Татарские скачки" исемле өстәл уенын эшләгән. Уенның нигезендә гади механика: катнашучылар шакмак ыргыта, ат фигурасын уен кыры буенча күчерә һәм татар теленә бәйле биремнәр башкара. Катнашучылар уен барышында татарча төрле сүзләрне искә төшерә, табышмаклар чишә. Аерым шакмакларга туры килгәндә, "Туган тел" шигырен укырга яки "Туган як" җырын җырларга кирәк. Биккина әйтүенчә, уен беренче чиратта үзе һәм дуслары өчен ясалган – алар татар телен камил белми, әмма өйрәнергә теләкләре бар. Аның фикеренчә, татар мәдәнияте төрле кешеләрдә кызыксыну уята ала. "Татарские скачки" уены Төмәннең "Золото+Болото" заманча мәдәният үзәгендә даими кулланыла – теләгән һәркем килеп уйный ала.

АКШ президенты Доналд Трамп АКШка Гренландияне контрольгә алу кирәклеге турында янә белдерде. Юкса аны Кытай яки Русия контрольга алачак диде. Ак йортта АКШның нефть ширкәтләре җитәкчеләре белән очрашуда Трамп кемгәдер ошыймы-юкмы, аның хакимияте Гренландия белән нәрсәдер эшләргә ниятли дип ассызыклады. Трамп Гренландияне контрольгә алуны АКШның дәүләт иминлеге белән аңлатты. «Әгәр без моны эшләмәсәк, Гренландияне Русия яки Кытай контрольгә алачак, ә без Русия яки Кытайның безнең күршеләребез булуын теләмибез», диде Трамп. Ул шулай ук Даниянең Гренландиягә хокукын шик астына куйды, «анда 500 ел элек ниндидер көймә килеп туктаган булуы утрауны аларныкы итми» дип белдерде. Трамп Америка максатларына ирешү өчен «гади юл» барлыгын әйтте, ләкин ул кабул ителмәсә, «кырыс» вариант та булуын ассызыклады. Даниядә һәм Европа берлеге илләрендә Трампның һәм аның хакимияте вәкилләренең соңгы белдерүләрен зур борчылу белән кабул итәләр. Сишәмбе көнне Европа берлегенең әйдәп баручы илләре һәм Британия (аларның барысы да НАТО кысаларында АКШ беректәшләре) уртак белдерү белән чыкты. Белдерүдә Арктикада иминлекне тәэмин итүнең мөһимлеген ассызыклап, утрауның язмышын бары тик Дания һәм Гренландия үзе генә хәл итә ала дип белдерелде. Тулырак👉монда укыгыз. @azatliqradiosi

"Чит илдәге башкорт милли хәрәкәте комитеты" җитәкчесе Руслан Габбасов 2025 ел Башкортстан өчен сәяси хөкем карарлары һәм репрессияләрне арттыру, кешеләрне авызлыклау елы булды дип саный. "Башкортстанда репрессив режим хөкем сөрә. Быел империячел байрак тирәсендә гауга чыкты. Ул хәлне ачыклар өчен, бу эшкә Русия Тикшерү комитеты башлыгы Александр Бастрыкин үзе кушылды. Ишембайда, алты кешене, шул исәптән бер кыз баланы тоткарладылар, имеш, алар террорчылык җинаять кылырга әзерләнгән. Баймак эше буенча кешеләргә хөкем карарларын чыгардылар, кешеләрне төрмәләргә утыртуны дәвам иттеләр. "Марксист түгәрәгенә" йөрүчеләр эше буенча да хөкем карары чыгарылды. Болар барысы да республикада репрессив машинаның которып эшләвен күрсәтә", ди Габбасов. Ул республика халкы арасында пропаганда корбаннары бар, алар күп, әмма кешеләрнең күзләре ачыла башлады дип саный. "Алар Украинадан мәетләр кайтуын күрә, республика бит бәләкәй, һәр авыл зиратында яңа каберләр барлыкка килә, һәр заман җеназа намазы укыла. Әллә кем үлми бит, шул кешеләрнең ирләре, балалары, абый-энеләре китә. Шулай ук фикер өчен, сүз өчен, урамга чыккан өчен генә кешеләрне төрмәгә утыртуларын күрәләр. Әйе, халык дәшми, әмма Русиядәге сәясәт ал да гөл түгеллеген аңлый башладылар. Чөнки алар кемнәр зинданга утыртылганын күрде, гап-гади авыл эшчәннәре, тир түгеп акча эшләп, гаиләсен караучы ирләр, хатыннар", ди Габбасов. Тулырак👉монда укыгыз. @azatliqradiosi

Көн язмасы: 2025 ел сугыш өчен иң канкоешлы ел булдымы? Татарстан һәм Башкортстан югалтулары 2025 ел – Русиянең Украинага каршы алып барылган сугышның дүртенче елы. 24 февраль көнне сугыш башлануга 4 ел тулачак. Ел дәвамында АКШ президенты Доналд Трампның…

Татарстан Фәннәр академиясе галимнәре Үзбәкстан башкаласы Ташкентта Казан ханлыгы чоры рухание, имам һәм шагырь Кол Шәрифнең газәлләрентапкан. Әсәрдә Кол Шәриф Аллаһка булган мәхәббәте турында яза. Бу мәхәббәт аны иртән-иртүк күз яшьләре түгәргә мәҗбүр итә, йөрәген тулысынча яндыра, — дип аңлата тарихчы-галим Исмәгыйль Гыйбадуллин "Татар-информ" агентлыгына. — Ул бу фани дөньядан ваз кичәргә, аны вакытлы тукталыш кебек үтеп чыгарга кирәклеген әйтә. Кеше бөтен нәрсәдән мәхрүм булып, рухи ялангачлыкта Аллаһ каршына басарга тиеш, ди ул. Без шуны беләбез: Кол Шәрифнең гомер юлы шәһитлек белән тәмамланган. Ул туган шәһәрен яклап һәлак булган. Ул үзенең шәкертләре һәм мөридләре белән бергә Казан кирмәнендә, үз мәдрәсәсе янында, батырларча җан биргән, — дип искә төшерә ул. Галимнәр әлегә Кол Шәрифнең бер генә яңа газәлен тапканнар. Әмма алар бу яңа табышның башы гына, киләчәктә Үзбәкстандагы кулъязма антологияләрдән Кол Шәрифнең башка газәлләре дә табылыр, дип уйлый. — Кол Шәриф исеме Казанның һәм татар халкының иң зур символларының берсенә әйләнгән шәхес. Ул безнең өчен очраклы шәхес түгел. Аның язмышында татар халкының катлаулы һәм фаҗигале тарихы чагыла. Шуңа күрә без аның мирасын сакларга, өйрәнергә һәм киләчәк буыннарга тапшырырга бурычлы, аны бөртекләп җыярга тиешбез, — дип аңлата табыш әһәмиятен Гыйбадуллин. Моңарчы Кол Шәриф иҗатын татар филологы Әнвәр Шәрипов өйрәнгән булган. 1997 елда ул Кол Шәрифнең дүрт газәлен чыгарган, китап нәшер иткән. Тулырак 👉Азатлык Радиосы сәхифәсендә укыгыз. @azatliqradiosi

Соңгы айларда Русиядә асаба халыклар хокукларын яклаучыларны эзәрлекләү – бу активистларның Берләшкән милләтләр оешмасы (БМО) белән хезмәттәшлек һәм аның чараларында чыгыш ясаулар белән бәйле булырга мөмкин. Мондый нәтиҗәгә белгечләр һәм чыганаклар белән аралашу нәтиҗәсендә "Вот так" басмасы килгән. Басма искәртүенчә, 2025 елның декабрендә Мәскәү, Петербур, Мурмански, Томски һәм Кемерово өлкәләрендә, Алтай һәм Краснодар крайларында, Алтай һәм Саха республикаларында асаба халыклар хокуклары мәсьәләләре белән шөгыльләнгән активистларда күпсанлы тентүләр узды. 17 декабрь көнне полиция хезмәткәрләре кимендә 17 асаба халык вәкилен тоткарлады, күпчелеге шул ук көнне азат ителде, кимендә 2 активист сак астына алынды. Себер активистларының вәкиле "Себер. Реалии" басмасына сөйләгәнчә, барлык 17 активист БМОның экологик форумында катнашкан булган. Вазгыять белән таныш булган "Вот так" чыганагы бу мәгълүматны раслый. Аның сүзләренчә, тоткарланучыларның күпчелеге БМО мәйданчыкларында һәм чараларында күпсанлы чыгыш ясаган, асаба халыклар мәсьәләләрен күтәргән. Эзәрлекләнүчеләрнең күпчелегенең исеме ачык аталмый. "Вот так" медиасының чыганагы сүзләренчә, барлык эзәрлекләнүче активист озак еллар дәвамында Төньяк, Себер һәм Ерак Көнчыгыш асаба халыкларының хокукларын яклау белән шөгыльләнгән. — Алар асаба халыклар телләренең юкка чыгуын, авыл мәктәпләренең ябылуын, балаларга халык мирасын тапшыру турында сөйләгәннәр. Бу ачык һәм тыныч эшчәнлек булган, — ди ул. Эзәрлекләнүче активистлар арасында шор халкы вәкиле Алексей Чиспияков да бар. 2025 елның язында ул БМОда тайганы бетерү һәм Кузбасста шорларны эзәрлекләү турында сөйләгән булган. Тентү барышында аның компьютер һәм телефоннарын алып киткәннәр. Аңа карата эш кузгату-кузгатмау яки хокукый статусы турында берни әйтелмәгән. Тулырак 👉монда укыгыз. @azatliqradiosi